مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

واکاوی و نقد روش‌شناختی اصول شش‌گانه‌ی محمد احمد خلف‌الله در تحلیل قصص قرآن و پیامدهای بشری‌انگاری آن

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان
1 دکتری مدرسی معارف اسلامی، گرایش قرآن و متون اسلامی، دانشکده فارابی تهران، ایران
2 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی، همدان، ایران.
چکیده
نظریه «فنّ قصصی» محمد احمد خلف‌الله با ارائه اصول شش‌گانه، خوانشی ادبی ـ تاریخی از قصص قرآن عرضه می‌کند که در نتیجه، آن را از گزاره‌های وحیانیِ تاریخی به تمثیل‌های اخلاقی و اسطوره‌های نمادین تقلیل می‌دهد. با وجود نقدهای پراکنده، تاکنون بررسیِ نظام‌مندِ تمامی این اصول به‌مثابه یک کلّ منسجم، همراه با تبیین زنجیره پیامدهای بشری‌انگارانه آن، انجام نشده است. این خلأ پژوهشی، ضرورت مقاله حاضر را رقم زده است. بر این اساس، پرسش اصلی تحقیق آن است که اصول شش‌گانه محمد احمد خلف‌الله در تحلیل قصص قرآن، از حیث روش‌شناختی با چه کاستی‌ها و ناسازواری‌هایی روبه‌روست و پذیرش آنها چه پیامدهایی در جهت بشری‌انگاری قرآن به دنبال دارد؟ فرضیه پژوهش آن است که این اصول، از طریق تقابل‌سازی کاذب میان واقعیت تاریخی و هدف تربیتی، اسطوره‌انگاری قصص و حاکم‌سازی منطق ادبی بر معیار صدق، به‌تدریج ساختار معرفتی وحی را از درون متزلزل ساخته و بستر را برای بشری‌انگاری قرآن فراهم می‌کنند. مقاله حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلیِ انتقادی و با تکیه بر داده‌های کتابخانه‌ای، هر اصل را در سه گامِ تبیین، شبهه‌شناسی و نقد، مبتنی بر ادله درون‌متنی، منطقی و زبان‌شناختی واکاوی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که این اصول، به‌ترتیب، به نفی جنبه تاریخی و اعجازی قرآن، تخریب پایه‌های نبوت، تبدیل کلام الهی به متن بشری، عادی‌سازی اسطوره‌پنداری، نسبی‌گرایی معرفت‌شناختی و نفی جهان‌شمولی قرآن می‌انجامند و در نهایت، پلی برای شکل‌گیری نظریات افراطیِ بعدی، همچون آرای ابوزید و آرکون، فراهم می‌سازند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Methodological Critique of Muhammad Ahmad Khalafallah’s Six Principles in Analyzing the Qur’anic Narratives and the Implications of Its Humanization

نویسندگان English

alireza yuosefi rastguo 1
Hossein Zare 2
1 Ph.D. in Teaching Islamic Studies, Qur’an and Islamic Texts, Farabi Faculty, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, School of Medicine, Hamadan University of Medical Sciences, Hamadan, Iran
چکیده English

Muhammad Ahmad Khalafallah’s theory of the “art of storytelling” (al-fann al-qaṣaṣī), by advancing six principles, offers a literary-historical reading of the Qur’anic narratives (qaṣaṣ al-Qurʾān), thereby reducing them from divinely revealed historical propositions to moral parables and symbolic myths. Despite scattered critiques, no systematic examination of all these principles as a coherent whole- together with an exposition of the chain of their humanizing implications- has yet been undertaken. This research gap underlies the necessity of the present article. Accordingly, the central question of the study is: what methodological shortcomings and inconsistencies do Khalafallah’s six principles, in analyzing the Qur’anic narratives, encounter, and what consequences does their acceptance entail toward the humanization (insānīyya / basharī-angārī) of the Qur’an? The study hypothesizes that these principles, by constructing a false antithesis between historical reality and the pedagogical aim, by mythologizing the narratives, and by subordinating the criterion of truth to the dominance of literary logic, progressively destabilize the epistemic structure of revelation from within and pave the way for the Qur’an’s humanization. Employing a descriptive-analytical-critical method and drawing upon library-based data, the article examines each principle in three stages: exposition (bayān), identification of the doubt (shubha), and critique based on textual (intra-Qur’anic), logical, and linguistic evidence. The findings indicate that these principles respectively lead to the negation of the historical and miraculous (iʿjāz) dimension of the Qur’an, the demolition of the foundations of prophethood, the transformation of the divine Word into a human text, the normalization of a mythological view, epistemological relativism, and the denial of the Qur’an’s universality- ultimately providing a bridge for the emergence of subsequent radical theories, such as the views of Abu Zayd and Arkoun.

کلیدواژه‌ها English

Khalafallah, Qur&rsquo
anic narratives (qaṣaṣ al-Qurʾān), six principles, methodological critique, humanization of the Qur&rsquo
an, revelation and myth
  1. قرآن کریم، (بی‌تا). ترجمه حسین انصاریان، بی‌چا، قم، اسوه.
  2. ابن‌عاشور، محمدطاهر، (۱۴۲۰). التحریر و التنویر، چ۱، بیروت، مؤسسه التاریخ العربی.
  3. ابوزید، نصر حامد، (۲۰۰۰). مفهوم النص: دراسة فی علوم القرآن، بی‌چا، بیروت، المرکز الثقافی العربی.
  4. اشرفی، عباس، (۱۳۷۹). مقایسه قصص در قرآن و عهدین، بی‌چا، تهران، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
  5. امینی حاجی‌آبادی، محمدرضا؛ خدایی، محمدرضا، (۱۳۹۳). «تأویل‌های تمثیلی تاریخی و تخیلی از قصۀ آدم در تفاسیر برگزیده»، نشریه «آموزه‌های قرآنی»، دوره ۱۱، ش۱۹، خرداد، صفحات ۱۵۵-۱۷۸.
  6. آقایی، محمدرضا، (۱۳۸۸). «جستاری در جریان‌شناسی تفسیر معاصر با تأکید بر دیدگاه محمد احمد خلف‌الله»، نشریه «پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم»، ش۵، زمستان، صفحات ۱۲۱-۱۳۶.
  7. توران، امداد، (۱۳۹۴). تاریخمندی فهم در هرمنوتیک گادامر: جستاری در حقیقت و روش، بی‌چا، تهران، سینا.
  8. تهامی، نقره، (۱۹۷۴). سیکولوجیه القصه فی القرآن، بی‌چا، تونس، شرکت التونسیه للتوزیع.
  9. الجابری، محمد عابد، (۲۰۱۶). نقد العقل العربی: بنیه العقل العربی، بیروت، مرکز دراسات الوحدة العربیه.
  10. جوادی آملی، عبدالله، (۱۳۷۸). تفسیر تسنیم، تنظیم و ویرایش: علی اسلامی، چ۱، قم، اسراء.
  11. حاجی‌زاده اناری، حسن؛ طاهری، محمد، (۱۴۰۳). «بررسی و نقد اندیشه محمد احمد خلف‌الله پیرامون قصص قرآنی سمبلیک و اسطوره‌ای»، نشریه «مطالعات تربیتی و اجتماعی قرآن وعترت»، دوره ۷، ش۱۴، صفحات ۵۳-۷۴.
  12. حسینی اسحاق‌آبادی (ژرفا)، سیدابوالقاسم، (۱۳۷۷). مبانی هنری قصه‌های قرآن، چ۳، قم، پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما.
  13. حکیم، سیدمحمدباقر، (۱۴۱۷). علوم القرآن، چ۳، قم، مجمع الفکر الاسلامی.
  14. خرمشاهی، بهاءالدین؛ فانی، کامران، (۱۳۷۹). فرهنگ موضوعی قرآن، ج۶، تهران، ناهید.
  15. خلف‌الله، محمد احمد، (۱۹۹۹). الفن القصصی فی القرآن الکریم، بی‌چا، بیروت، مؤسسه انتشارات العربی.
  16. خمینی، سید روح‌الله، (۱۳۸۸). آداب الصلاة، چ۱۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  17. خندان، علی‌اصغر، (۱۳۹۷). مغالطات، بی‌چا، قم، بوستان کتاب.
  18. خولی، امین، (۱۹۹۵). مناهج التجدید فی النحو و البلاغة و التفسیر والأدب، قاهره، الهیئه المصریه.
  19. رضایی اصفهانی، محمدعلی، (۱۳۸۷). منطق تفسیر قرآن، ج۱، بی‌چا، قم، جامعه المصطفی العالمیه.
  20. ریاحی‌مهر، باقر؛ اسکندرلو، محمدجواد، (۱۳۹۹). «نقد نظریه خاورشناسان درباره تأثیرپذیری قرآن از فرهنگ زمانه»، نشریه «قرآن‌پژوهی خاورشناسان»، سال ۱۵، ش۲۹، پاییز و زمستان، صفحات ۶۵-۹۲.
  21. زمخشری، محمودبن عمر (۱۴۰۷ق). الکشّاف، بی‌چا، بیروت، دارالکتاب العربی.
  22. ستاری، جلال، (۱۳۹۴). اسطوره در جهان امروز، چ۴، تهران، نشر مرکز.
  23. سعیدی، مهدی؛ همکاران، (۱۳۹۹). «تبیین و نقد ناواقع نمایی زبان قصص قرآنی در اندیشه احمد خلف‌الله با تکیه بر آرای نوصدرائیان»، نشریه «اندیشه نوین دینی»، دوره ۱۶، ش۶۳، زمستان، صفحات ۷-۲۸.
  24. سعیدی روشن، محمدباقر، (۱۳۸۳). تحلیل زبان قرآن در روش‌شناسی فهم آن، بی‌چا، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  25. سعیدی روشن، محمدباقر، (۱۳۸۵). «قرآن نزول تاریخی و حضور فراتاریخی: تحلیلی بر مبنای تاریخ‌گروی و انطباق آن با کلام الهی»، نشریه «پژوهش‌های فلسفی کلامی»، سال ۷، ش۲۸، تابستان، صفحات ۵-۳۰.
  26. سلطان، منیر، (۱۹۸۶). إعجاز القرآن بین المعتزله و الأشاعره، بی‌چا، اسکندریه، منشأة المعارف.
  27. سلطانی، عباسعلی و دیگران، (۱۴۰۱). «جستاری در قاعدۀ العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب»، نشریه «پژوهش‌های فقهی»، دوره ۱۸، ش۲، تیر، صفحات ۴۰۷-۴۳۱.
  28. سیدقطب، ابراهیم، (۱۳۹۹). معالم فی الطریق، بیروت، دارالشروق.
  29. شحاته، عبدالله محمود، (۱۴۲۱). تفسیر القرآن الکریم، چ۱، قاهره، دار غریب.
  30. طباطبایی، سید محمدحسین، (۱۳۷۸). المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه: محمدباقر موسوی همدانی، بی‌چا، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
  31. طیب حسینی، سید محمود، (۱۳۸۹). «معنی‌شناسی اساطیر در قرآن کریم»، نشریه «مطالعات اسلامی: علوم قرآن و حدیث»، سال ۴۲، ش۸۵، صفحات ۱۵۳-۱۷۴.
  32. عجینه، محمد، (۱۹۹۴). موسوعة أساطیر العرب عن الجاهلیه، بی‌چا، بیروت، دارالفارابی.
  33. عرب‌صالحی، محمد، (۱۳۹۲). «ابوزید و تاریخ‌نگری»، نشریه «قبسات»، سال ۱۷، ش۶۷، صفحات ۱۱۷-۱۴۶.
  34. غزالی، محمد، (۲۰۰۵). کیف نتعامل مع القرآن، قاهره، دارالنهضه.
  35. فتاک، فاطمة الزهرة، (۲۰۲۲). «مفهوم القصص القرآنی وعلاقته بالتاریخ عند محمد أحمد خلف الله»، بی‌چا، بی‌جا، جسور المعرفة.
  36. فخررازی، محمدبن عمر، (۱۴۲۰). تفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب، بی‌چا، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
  37. فیض کاشانی، محمد، (۱۳۷۳). تفسیر الصافی، چ۲، تهران، مکتبه الصدر.
  38. گیلیس، دانالد، (۱۴۰۰). فلسفه علم در قرن بیستم، ترجمه: حسن میانداری، چ۷، تهران، سمت.
  39. مصباح یزدی، محمدتقی، (۱۳۷۶). قرآن‌شناسی، بی‌چا، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  40. مطهّری، مرتضی، (۱۳۸۷). سیری در سیره نبوی، بی‌چا، تهران، صدرا.
  41. معارف، مجید؛ تقویان، فاطمه، (۱۳۹۸). «جایگاه تمثیل و نماد در داستان‌های قرآنی؛ بررسی و نقد نظریه راهیابی خیال در آن»، نشریه «پژوهش‌نامه قرآن و حدیث»، ش۲۴، صفحات ۱۵۱-۱۸۱.
  42. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، (۱۳۷۴). تفسیر نمونه، چ۳۲، تهران، دارالکتب الإسلامیه.
  43. مهدوی‌راد، محمدعلی؛ میرزایی، محمد، (۱۳۹۱). «نقدی بر آرای خلف‌الله در قصه‌های قرآنی»، نشریه «آموزه‌های قرآنی»، دوره ۹، ش۱۶، صفحات ۷۳-۹۴.
  44. نصیری، علی، (۱۳۷۹). «قرآن و زبان نمادین»، نشریه «معرفت»، سال ۹، ش۳، پیاپی ۳۵، صفحات ۲۵-۴۳.
  45. الیاده، میرچا، (۱۳۸۶). چشم‌اندازهای اسطوره، ترجمه: جلال ستاری، چ۳، تهران، توس.
دوره 4، شماره 13 - شماره پیاپی 13
دوره چهارم، شماره سیزدهم، پاییز ۱۴۰۴
پاییز 1404
صفحه 127-159

  • تاریخ دریافت 10 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 15 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 15 آبان 1404
  • تاریخ اولین انتشار 25 آذر 1404
  • تاریخ انتشار 25 آذر 1404