مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

کارکرد صله رحم به مثابه راهبرد افزایش جمعیت با نگاهی قرآنی- روایی

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته سطح۴، رشته تفسیر تطبیقی، عضو گروه علمی تفسیر جامعةالزهراء(س)، قم، ایران.
2 کارشناس ارشد فقه و حقوق اسلامی، دانش‌پژوه سطح3، تفسیر و علوم قرآن، جامعةالزهراء
3 کارشناس ارشد مطالعات زن و خانواده، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانش‌پژوه سطح۲، جامعةالزهراء(س)، قم، ایران.
چکیده
امروزه بحران کاهش نرخ زاد و ولد، چالش‌های ساختاری گسترده‌ای را در ابعاد اجتماعی و اقتصادی رقم زده است. این پژوهش با هدف تبیین نقش راهبردی «صله رحم» به‌عنوان یک محرک فرهنگی در سیاست‌گذاری جمعیتی و تحلیل پیوند متقابل این آموزه با تکثیر نسل سامان یافته است. پرسش اصلی این است که صله رحم چگونه می‌تواند به‌عنوان بستر عاطفی و حمایتی، موانع ذهنی و عینی فرزندآوری را مرتفع سازد و انقطاع آن چه پیامدهایی بر زیست مومنانه دارد؟ این تحقیق با روش توصیفی‌-تحلیلی و استناد به آیات و روایات ابتدا به تحلیل مفهوم صله رحم در تحکیم سرمایه اجتماعی پرداخته و سپس کارکردهای آن را در تسهیل ازدواج و ایجاد امنیت روانی برای والدین بررسی می‌کند. در ادامه، تاثیر معکوس کاهش جمعیت بر محدود شدنِ فیزیکیِ دایره ارحام و زوال منافع تکوینی آن واکاوی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد صله رحم با ایجاد «شبکه‌ی حمایت خویشاوندی»، هزینه‌های معنوی و مادی پرورش فرزند را توزیع کرده و فضایی سرشار از نشاط (به مثابه یک ضرورت تربیتی) فراهم می‌آورد. بر این اساس، تک‌فرزندی نه تنها دایره ارحام را منقبض می‌کند، بلکه جامعه را با پیامدهای وضعی «قطع رحم» همچون انزوای اجتماعی، فقر و کاهش برکت عمر روبرو می‌سازد. در نهایت، بازگشت به الگوی خانواده گسترده، لازمه‌ی تحقق تمدن نوین اسلامی و صیانت از نظام ارزشی جامعه است
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Function of Ṣilat al-Raḥim as a Strategy for Population Increase: A Quranic-Hadith Perspective

نویسندگان English

maryamalsadat mousavi 1
Zahra Lotfi Neyestanak 2
Sediqeh Hajipour 3
1 aduate of Level 4 in Comparative Exegesis; Member of the Exegesis Scientific Group, Jamiʿat al-Zahra
2 M.A. in Islamic Jurisprudence and Law; Level 3 Researcher in Exegesis and Quranic Sciences, Jamiʿat al-Zahra
3 M.A. in Women and Family Studies, University of Religions and Denominations; Level 2 Researcher, Jamiʿat al-Zahra
چکیده English

Today, the crisis of declining birth rates has generated extensive structural challenges in the social and economic spheres. This study is organized with the aim of elucidating the strategic role of ṣilat al-raḥim (maintaining kinship ties) as a cultural driver in population policy-making, and of analyzing the mutual linkage between this Quranic doctrine and the multiplication of progeny. The central question is: How can ṣilat al-raḥim, as an emotional and supportive foundation, remove the mental and objective obstacles to childbearing, and what consequences does its severance entail for the faithful way of life? Employing a descriptive-analytical method and drawing upon Quranic verses and narrations (riwāyāt), the research first analyzes the concept of ṣilat al-raḥim in consolidating social capital, and then examines its functions in facilitating marriage and establishing psychological security for parents. Subsequently, the reciprocal effect of population decline on the physical contraction of the circle of relatives and the erosion of its existential (takwīnī) benefits is explored. The findings demonstrate that ṣilat al-raḥim, by establishing a “kinship support network,” distributes the spiritual and material costs of child-rearing and provides an atmosphere brimming with vitality - itself an educational necessity. Accordingly, having only one child not only contracts the circle of relatives but also confronts society with the status-based (waḍʿī) consequences of qaṭʿ al-raḥim (severing kinship ties), such as social isolation, poverty, and the diminution of the blessing of one’s lifespan. Ultimately, a return to the extended-family model is a prerequisite for the realization of the new Islamic civilization and the safeguarding of society’s value system.

کلیدواژه‌ها English

Ṣilat al-raḥim
population policy-making
childbearing
kinship network
qaṭʿ al-raḥim
social capital
  1. قرآن مجید، (۱۳۷۸). ترجمه حسین انصاریان، بی‌چا، قم، مؤسسه فرهنگی دارالقرآن.
  2. نهج‌البلاغه، (بی‌تا). سیدرضی، ترجمه ناصر مکارم شیرازی، بی‌چا، قم، بی‌نا.
  3. ابن‌درید، محمدبن حسن، (۱۹۸۸). جمهرة اللغة، چ۱، بیروت، دار العلم للملایین.
  4. ابن‌شعبه حرّانی، حسن‌بن علی، (۱۳۸۷). تحف‌العقول عن آل‌الرسول، ترجمه صادق حسین‌زاده، بی‌چا، قم، نشر آل علی.
  5. ابن‌منظور، محمدبن مکرّم، (۱۴۰۸). لسان‌العرب، بی‌چا، بیروت، داراحیاء تراث العربی.
  6. جوادی آملی، عبدالله، (۱۳۷۸). تفسیر تسنیم، بی‌چا، قم، اسراء.
  7. حرعاملی، محمدحسن، (۱۱۹۱). وسائل‌الشیعه، بی‌چا، تهران، دار احیاء التراث العربی.
  8. خدابخشی کولایی، آناهیتا؛ آقاخانی کوشکی، محبوبه؛ کلهر، ندا، (۱۳۹۸ش). واکاوی تجارب مادران در مراقبت از فرزند معلول، نشریه «پرستاری کودکان و نوزادان»، دوره ۶، ش۲.
  9. دهخدا، علی‌اکبر، (۱۳۷۷). لغت‌نامه دهخدا، بی‌چا، تهران، دانشگاه تهران.
  10. راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد، (۱۴۱۶). مفردات ألفاظ القرآن، بی‌چا، بیروت، بی‌نا.
  11. زبیدی، محمدبن محمد۷ (۱۹۶۵). تاج العروس من جواهر القاموس، بی‌چا، بیروت، دارالهدایه.
  12. طباطبایی، سید محمدحسین، (۱۳۷۶). تفسیر المیزان، ترجمه محمدرضا کرمانی و سیدمحمد خامنه، چ۶، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
  13. عمید، حسن، (۱۳۴۲). فرهنگ عمید، بی‌چا، تهران، امیرکبیر.
  14. قرشی، سیدعلی‌اکبر، (۱۳۸۷). قاموس قرآن، بی‌چا، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
  15. کاظمی‌پور، شهلا، (۱۳۸۴). مبانی جمعیت‌شناسی، بی‌چا، تهران، مرکز مطالعات جمعیتی آسیا و اقیانوسیه.
  16. کاظمی‌پور، شهلا، (۱۴۰۰). تغییرات فرهنگی و تحول خانواده معاصر با تأکید بر ازدواج و فرزندآوری، نشریه «مطالعات راهبردی ارتباطات»، دوره۱، ش۱.
  17. کلینی، محمدبن یعقوب، (بی‌تا). الکافی، بی‌چا، قم، دارالحدیث.
  18. مجلسی، محمدباقر، (۱۳۸۵). بحارالأنوار، بی‌چا، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
  19. مرزید، افسانه؛ ریگی‌نژاد، مهسا، (۱۳۹۹). راه‌کارهای ترغیب به فرزندآوری، همایش «چالش‌ها و راهکارهای تعالی نهاد خانواده در مذاهب اسلامی»، بی‌چا، زاهدان.
  20. مکارم شیرازی، ناصر، (۱۳۹۱). پیام امام، بی‌چا، قم، امام علی‌بن ابی‌طالب7.
  21. ملکوتی‌نیا، علی، (۱۴۰۱). بررسی زمینه‌ها و دلایل بی‌میلی خانواده‌ها به فرزندآوری، نشریه «مبلغان»، ش ۲۷۵.
  22. منتظری، حسینعلی، (۱۳۸۶). خطبه حضرت زهراء3 و ماجرای فدک، بی‌چا، قم، مؤسسه فرهنگی خرّ آوا.
  23. نجفی‌اصل، زهره، (۱۴۰۱). عوامل غیر اقتصادی عدم تمایل زنان به فرزندآوری، فصلنامه «راهبردی اجتماعی فرهنگی»، دوره ۱۱، ش۴.
  24. نوری، میرزا حسین، (بی‌تا). مُستَدرَکُ الوَسائل و مُستَنبَطُ المَسائل، بی‌چا، قم، مؤسسه آل‌البیت
دوره 4، شماره 13 - شماره پیاپی 13
دوره چهارم، شماره سیزدهم، پاییز ۱۴۰۴
پاییز 1404
صفحه 103-126

  • تاریخ دریافت 15 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 05 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 20 مهر 1404
  • تاریخ اولین انتشار 25 آذر 1404
  • تاریخ انتشار 25 آذر 1404