مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

ظرائف معنایی «قِبْلَة» در ترجمه‌ها و روایات تفسیری: با تکیه بر آیه ۸۷ سوره یونس

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
دانش‌پژوه سطح2، جامعةالزهراء(س)؛ فارغ التحصیل دکتری تخصصی، رشته معماری، دانشگاه شهید بهشتی.
چکیده
آیه ۸۷ سوره یونس با تعبیر «وَاجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً»، به احداث و سازمان‌دهیِ خانه‌های بنی‌اسرائیل در مصر اشاره دارد؛ بااین‌حال، تشتت آرای مفسران و مترجمان درباره معنای دقیق واژه «قبله»، دلالت‌های معماری و فضایی این آیه را با ابهام مواجه ساخته است. واکاوی دقیق این ظرائف معنایی، برای درک چگونگی شکل‌گیری هویت جمعی و الگوی زیست‌فضایی یک اقلیت موحد در دل حاکمیتی مشرکانه، ضرورتی بنیادین دارد. پرسش اصلی این است که ترجمه‌های فارسی و روایات تفسیری، واژه «قبله» را در این آیه چگونه فهم کرده‌اند و کدام دلالتِ معنایی با سیاقِ آیه سازگارتر است؟ پژوهش حاضر با هدف رفع این اختلافات تفسیری و دستیابی به فهمی جامع از مفاهیمِ معماری و شهرسازیِ نهفته در این آیه سامان یافته است. این تحقیق متن‌محور، با روش توصیفی‌ - ‌تحلیلی و رویکرد تطبیقی انجام شده و ضمن بررسی داده‌های واژه‌شناختی، چهل ترجمه فارسی (کهن و معاصر) و روایات تفسیری را استخراج و طبقه‌بندی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد معنای «قبله» در این آیه، فراتر از جهت‌گیری صِرف عبادی، دربردارنده یک راهبرد کالبدی برای حفظ انسجام اجتماعی مؤمنان است. این راهبرد شامل: ساخت محله‌ای متمرکز، تجلی مفهوم «خانه‌مسجد» با محوریت خانه حضرت موسی7 و چیدمان متقابل و رودرروی خانه‌هاست که به یک انتظام خطی در معماری و تقویت پیوندهای درون‌گروهی منجر می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Semantic Nuances of “Qiblah” in Translations and Exegetical Narrations: With Reference to Verse 87 of Sūrat Yūnus

نویسنده English

Fatemeh Goldar
Researcher at Level 2, Jamiʿat al-Zahra; Holder of a Specialized Doctorate (Ph.D.) in Architecture from Shahid Beheshti University
چکیده English

This study seeks a more precise understanding of the concepts related to the architecture mentioned in verse 87 of Sūrat Yūnus, particularly the meaning of qiblah in the expression wa-jʿalū buyūtakum qiblatan (“and make your houses a qiblah”). The verse speaks of the Israelites’ sojourn in Egypt, the establishment of a group of dwellings, and their being made a qiblah for them. Employing a comparative method, this foundational, text-centered research analyzes lexicographical data and various translations and interpretations of the verse. It seeks to answer the question: How have Persian translations and exegetical narrations understood the word qiblah in verse 87 of Sūrat Yūnus, and which meaning is most compatible with the context of the verse? An examination of the sources indicates that the principal disagreement among translators and exegetes of the Quran concerning this verse likewise pertains to the meaning of the word qiblah and to making the houses a qiblah. To resolve this divergence, the present article carefully examines forty old and modern Persian translations as well as the exegetical narrations related to the verse. The opinions of scholars are classified and analyzed one by one with regard to their impacts and consequences for architecture. The findings of the research consist of: the divine command to construct a residential quarter for the believers; the concentration of the dwelling place of this religious minority within the city; the emergence of a new concept in the form of the house-mosque (bayt-masjid); the centrality of the house-mosque of Prophet Moses (peace be upon him); the orientation of the houses toward the qiblah; and the local arrangement of the houses facing one another, which results in a linear order of the quarter.

کلیدواژه‌ها English

Prophet Moses
Architecture
Qibla
house-mosque of Prophet Moses
Egypt
set of houses for the Israelites
  1. قرآن کریم، (۱۳۴۶). ترجمه: زین‌العابدین رهنما، چ۲، تهران، کیهان.
  2. قرآن کریم، (۱۳۶۶). ترجمه: سید محمد ابراهیم بروجردی، چ۶، تهران، صدر.
  3. قرآن کریم، (۱۳۷۱). ترجمه: سید جلال الدین مجتبوی، چ۱، تهران، حکمت.
  4. قرآن کریم، (۱۳۷۳). ترجمه: ناصر مکارم شیرازی، چ۲، قم، دارالقرآن کریم.
  5. قرآن کریم، (۱۳۷۴). ترجمه: عبدالمحمد آیتی، چ۴، تهران، سروش.
  6. قرآن کریم، (۱۳۸۰). ترجمه: مهدی الهی قمشه‌ای، چ۲، قم، فاطمه الزهرا.
  7. قرآن کریم، (۱۳۸۰). ترجمه: علی اکبر طاهری قزوینی، چ۱، تهران، قلم.
  8. قرآن کریم، (۱۳۸۱). ترجمه: علی مشکینی، چ۱، قم، الهادی.
  9. قرآن کریم، (۱۳۸۲). ترجمه: اصغر برزی، چ۱، تهران، بنیاد قرآن.
  10. قرآن کریم، (۱۳۸۳). به کوشش: علی رواقی، چ۱، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
  11. قرآن کریم، (۱۳۸۳). ترجمه: حسین انصاریان، چ۱، قم، اسوه.
  12. قرآن کریم، (۱۳۸۳). ترجمه: محمدعلی رضایی اصفهانی و همکاران، چ۱، قم، مؤسسه تحقیقاتی فرهنگی دارالذکر.
  13. قرآن کریم، (۱۳۸۴). ترجمه: سید علی موسوی گرمارودی، چ۲، تهران، قدیانی.
  14. قرآن کریم، (۱۳۹۶). ترجمه: عبدالمجید صادق نوبری، چ۱، تهران، سازمان چاپ و انتشارات اقبال.
  15. قرآن کریم، (۱۳۹۹). ترجمه: طاهره صفارزاده، چ۲، تهران، پارس کتاب.
  16. قرآن کریم، (۱۴۱۰). ترجمه: محمد خواجوی، چ۱، تهران، مولی.
  17. قرآن کریم، (۱۴۱۴). ترجمه: کاظم پورجوادی، چ۱، تهران، بنیاد دایره‌المعارف اسلامی.
  18. قرآن کریم، (۱۴۱۵). ترجمه: محمدمهدی فولادوند، چ۱، تهران، دارالقرآن کریم.
  19. قرآن کریم، (۱۴۱۵). ترجمه: محمود یاسری، چ۱، قم، بنیاد فرهنگی امام مهدی(عج).
  20. قرآن کریم، (بی‌تا). ترجمه: رضا سراج، تهران، شرکت سهامی انتشار.
  21. قرآن کریم، (بی‌تا). ترجمه: ابوالقاسم پاینده، بی‌جا، بی‌نا، بی‌چا.
  22. قرآن کریم، (بی‌تا). ترجمه: شاه ولی‌الله محدث دهلوی، چ۱، مدینه، مجمع ملک فهد لطباعه المصحف الشریف.
  23. ابن‌بابویه، محمدبن علی، (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا، مصحح: مهدی لاجوردی، چ۱، تهران، نشر جهان.
  24. ابن‌بابویه، محمدبن علی، (۱۳۸۵). علل الشرایع، چ۱، قم، کتابفروشی داوری.
  25. ابن‌فارس، احمد، (۱۴۰۴). معجم المقاییس اللغه، مصحح: هارون عبدالسلام محمد، چ۱، قم، مکتب الاعلام الاسلامی.
  26. ابن‌منظور، محمدبن مکرم، (۱۴۱۴). لسان العرب، مصحح: جمال‌الدین میردامادی، چ۳، بیروت، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع، دار صادر.
  27. ابوالفتوح رازی، حسین‌بن علی، (۱۴۰۸). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، بی‌چا، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
  28. اریانی، مطهربن علی؛ یوسف محمد عبدالله؛ نشوان بن سعید حمیری؛ حسین عمری، (۱۴۲۰). شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، چ۱، دمشق، دارالفکر.
  29. اسفراینی، عمادالدین، (۱۳۷۵ش). تاج التراجم، چ۱، تهران، علمی و فرهنگی.
  30. امین، سیدمهدی، (بی‌تا). رسالت و مبارزات موسی7 از دیدگاه قرآن و حدیث (تفسیر موضوعی المیزان)، بی‌چا، تهران، بیان جوان.
  31. آذرنوش، آذرتاش، (۱۳۸۶). فرهنگ معاصر عربی فارسی (بر اساس فرهنگ عربی ـ انگلیسی هانس وِر)، چ۸، تهران، نی.
  32. بستانی، فؤاد افرام؛ رضا مهیار، (۱۳۷۵). فرهنگ ابجدی، چ۲، تهران، اسلامی.
  33. بعلبکی، رمزی؛ محمدبن حسن ابن‌درید، (۱۹۸۷). جمهرة اللغه، چ۱، بیروت، دارالعلم للملایین.
  34. بلاغی، سید عبدالحجت، (۱۳۸۶). حجه التفاسیر، بی‌چا، قم، حکمت.
  35. ترقی، سوده، (۱۳۹۷). موسی کلیم‌الله، چ۱، تهران، رزا.
  36. ثقفی تهرانی، محمد، (۱۳۹۸). روان جاوید، چ۳، تهران، برهان.
  37. حسینی زبیدی، محمدمرتضی، (۱۴۱۴). تاج العروس من جواهر القاموس، مصحح: علی هلال و علی سیری، چ۱، بیروت، دارالفکر.
  38. حلبی، علی‌اصغر، (۱۳۸۰). تفسیر حلبی، چ۱، تهران، اساطیر.
  39. خوری شرتونی لبنانی، سعید، (۱۳۷۴). اقرب الموارد فی فصح العربیه و الشوارد، چ۱، قم، منظمه الاوقاف و الشؤون الخیریه، دارالاسوه للطباعه و النشر.
  40. راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد، (۱۳۷۴). مفردات الفاظ قرآن، مترجم: غلامرضا خسروی، چ۲، تهران، مرتضوی.
  41. صاحب‌بن عباد، اسماعیل‌بن عباد، (۱۴۱۴). المحیط فی اللغة، مصحح: محمدحسن آل‌یاسین، چ۱، بیروت، عالم الکتاب.
  42. صفی علیشاه، حسن‌بن محمدباقر، (۱۳۷۸). تفسیر قرآن صفی‌علی‌شاه، چ۱، تهران، انتشارات منوچهری.
  43. طباطبایی، سیدمحمدحسین، (۱۳۷۴). تفسیر المیزان، مترجم: سیدمحمدباقر موسوی همدانی، چ۵، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  44. طبرسی، فضل‌بن حسن، (۱۳۷۷). جوامع الجامع، مترجمان: عبدالعلی صاحبی؛ حبیب روحانی؛ علی عبدالحمیدی؛ اکبر غفوری؛ احمد امیری شادمهری، چ۲، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
  45. طبری آملی، محمدبن جریربن رستم، (۱۴۱۵). المسترشد فی إمامة علی بن أبی‌طالب7، مصحح: احمد محمودی، چ۱، قم، کوشانی‌پور.
  46. طبری، محمدبن جریر، (۱۳۵۶). تفسیر طبری، مصحح: حبیب یغمایی، چ۲، تهران، انتشارات توس.
  47. عابدینی، محمدرضا، (۱۴۰۳). سیره تربیتی پیامبران: حضرت موسی7، چ۱، قم، معارف.
  48. عروسی حویزی، عبدعلی‌بن جمعه، (۱۴۱۵). تفسیر نورالثقلین، چ۴، قم، اسماعیلیان.
  49. فیض‌الاسلام، سیدعلی‌نقی، (۱۳۷۸). ترجمه و تفسیر قرآن عظیم، چ۱، تهران، فقیه.
  50. قرائتی، محسن، (۱۳۸۳). تفسیر نور، چ۱۱، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
  51. قرشی، سیدعلی‌اکبر، (۱۳۷۱). قاموس قرآن، چ۶، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
  52. قرشی، سیدعلی‌اکبر، (۱۳۷۷). احسن الحدیث، چ۳، تهران، بنیاد بعثت.
  53. قطب‌الدین راوندی، سعیدبن هبه‌الله، (۱۴۰۵). فقه القرآن فی شرح آیات الاحکام، مصححان: احمد حسینی و محمود مرعشی، چ۲، قم، مکتبه آیت‌الله المرعشی النجفی.
  54. قمی، علی‌بن ابراهیم، (۱۳۶۷). تفسیر القمی، چ۴، قم، دارالکتاب.
  55. گنابادی، حاج سلطان حسین، (۱۳۷۲). بیان السعاده فی مقامات العباده، مترجمان: رضا خانی و حشمت‌الله ریاضی، بی‌چا، تهران، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه پیام نور.
  56. مدنی شیرازی، سیدعلی‌خان‌بن احمد، (۱۳۸۴). الطراز الاول و اکناز لما علیه من لغه العرب المعول، چ۱، مشهد، مؤسسه آل‌البیت لإحیاء التراث.
  57. مصطفوی، حسن، (۱۳۸۰). تفسیر روشن، چ۱، تهران، مرکز نشر کتاب.
  58. مصطفی، ابراهیم؛ احمدحسن، زیات؛ حامد، عبدالقادر؛ محمدعلی، نجار، (۱۹۸۹). المعجم الوسیط، چ۱، ترکیه، دارالدعوه.
  59. معلوف، لویس، (۱۴۱۵). المنجد فی اللغه، چ۳۳، لبنان، دارالمشرق.
  60. مهنا، عبدالله علی، (۱۴۱۳). لسان اللسان، چ۱، بیروت، دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون.
  61. میبدی، رشیدالدین ابوالفضل، (۱۳۷۱). کشف الاسرار و عده الابرار (تفسیر خواجه عبدالله انصاری)، به اهتمام: علی‌اصغر حکمت، چ۵، تهران، امیرکبیر.
  62. میرزا خسروانی، علی‌رضا، (۱۳۹۰). تفسیر خسروی، چ۱، تهران، انتشارات اسلامیه.
  63. نجفی خمینی، محمدجواد، (۱۳۹۸). تفسیر آسان، چ۱، تهران، انتشارات اسلامیه.
  64. نسفی، عمربن محمد، (۱۳۷۶). تفسیر نسفی: ترجمه‌ای کهن از قرآن مجید به فارسی موزون و مسجع، مصحح: عزیزالله جوینی، چ۳، تهران، انتشارات سروش.
  65. نفیسی، علی‌اکبر (ناظم‌الاطبا)، (بی‌تا). فرهنگ نفیسی، ج۲، چ۱، تهران، کتاب‌فروشی خیام
دوره 4، شماره 13 - شماره پیاپی 13
دوره چهارم، شماره سیزدهم، پاییز ۱۴۰۴
پاییز 1404
صفحه 73-102

  • تاریخ دریافت 01 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 10 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 10 آبان 1404
  • تاریخ اولین انتشار 01 آذر 1404
  • تاریخ انتشار 01 آذر 1404