مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

دلالت‌شناسی آیه استخلاف در نسبت با مهدویت؛ ارزیابی تطبیقی دیدگاه‌های امامیه و اهل سنت

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان
1 دانش‌پژوه سطح2، تفسیر و علوم قرآن، جامعةالزهراء(س)،‌ قم،‌ ایران
2 استادیار گروه تفسیر و علوم قرآن، جامعةالمصطفی، قم، ایران
چکیده
آیات متعددی از قرآن کریم ناظر به مسئله مهدویت دانسته شده‌اند؛ هرچند در هیچ‌یک از آنها به‌صراحت نامی از امام مهدی(عج‌الله تعالی فرجه الشریف) نیامده است. یکی از مهم‌ترین این آیات، آیه استخلاف، یعنی آیه ۵۵ سوره نور، است. این آیه از برجسته‌ترین آیات مرتبط با آینده حاکمیت دینی در قرآن کریم به‌شمار می‌آید؛ با این حال، درباره مصداق آن میان مفسران امامیه و اهل‌سنت اختلاف نظر وجود دارد. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین دلالت آیه استخلاف و بررسی نسبت آن با آموزه مهدویت است. پرسش محوری تحقیق آن است که دلالت آیه استخلاف بر مهدویت و حکومت جهانی امام مهدی(عج) بر چه مبانی تفسیری و روایی استوار است؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، رویکرد عقلی ـ نقلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای سامان یافته است. در این راستا، مفاهیم کلیدی آیه، از جمله «استخلاف»، «تمکین دین» و «تبدیل خوف به امن» بررسی شده و دیدگاه‌های امامیه و اهل سنت به‌صورت تطبیقی ارزیابی شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد اطلاق وعده الهی، تحقق کامل تمکین دین و استقرار فراگیر امنیت، با آموزه مهدویت سازگاری بیشتری دارد و دلالت آیه در افق نهایی خود، بر عصر ظهور امام مهدی(عج) تام‌تر است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Semantics of the Verse of Istikhlāf in Relation to Mahdism; A Comparative Assessment of Imami and Sunni Perspectives

نویسندگان English

Sayyideh Fatemeh Zahra Jalali 1
Seyyed Hossein Shafiei Darabi 2
1 Researcher at Level 2, Department of Tafsir and Quranic Sciences, Jamiʿat al-Zahra, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Tafsir and Quranic Sciences, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
چکیده English

Numerous verses in the Holy Quran are considered to refer to the doctrine of Mahdism (al-Mahdawiyyah), even though the name of Imam al-Mahdi (may God hasten his reappearance) is not explicitly mentioned in any of them. One of the most significant of these verses is the Verse of Istikhlāf (Quran 24:55), which stands out as a preeminent text concerning the future of religious governance. Nevertheless, Imami and Sunni exegetes differ regarding its referent (miṣdāq). The central problem of this study is to elucidate the semantic indication of the Verse of Istikhlāf and examine its relationship with the doctrine of Mahdism. The pivotal question is: On what exegetical (tafsīrī) and narrational (riwāʾī) foundations does the indication of the Verse of Istikhlāf regarding Mahdism and the global government of Imam al-Mahdi rest? Adopting a descriptive-analytical method and a rational-textual (ʿaqlī-naqlī) approach, this library-based study examines the key concepts of the verse, including istikhlāf (divine succession), tamkīn al-dīn (establishment of religion), and tabdīl al-khawf (substitution of fear with security), and comparatively evaluates the viewpoints of the Imami and Sunni schools of thought. The findings demonstrate that the absolute nature of the divine promise, the complete realization of the establishment of religion, and the comprehensive stabilization of security align more consistently with the doctrine of Mahdism. Consequently, in its ultimate horizon, the semantic scope of the verse is most fully realized in the era of the advent (ẓuhūr) of Imam al-Mahdi

کلیدواژه‌ها English

Verse of Istikhlāf
Mahdism
Quranic Semantics
Imamiyyah
Sunni
  1. قرآن کریم (۱۳۷۳ش)، ترجمه ناصر مکارم شیرازی، قم، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
  2. ابن ابی‌الحدید، عبدالحمیدبن هبةالله، (۱۴۰۴). شرح نهج البلاغه، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
  3. ابن ابی‌حاتم رازی، عبدالرحمن‌بن محمد، (۱۴۱۹). تفسیر القرآن العظیم، عربستان، مکتبة نزار مصطفی الباز.
  4. ابن ابی‌شیبه، ابوبکر، (۱۴۰۹). المصنف فی الأحادیث و الآثار، ریاض، مکتبة الرشد.
  5. ابن‌اثیر، ابوالحسن علی‌بن محمدبن عبدالکریم، (۱۴۰۹). أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر.
  6. ابن‌تیمیه، احمدبن عبدالحلیم، (۱۴۰۶). منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة، قاهره، دار الحدیث.
  7. ابن‌جوزی، عبدالرحمن‌بن علی، (۱۴۲۲). زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت، دار الکتاب العربی.
  8. ابن‌عساکر، ابوالقاسم علی‌بن حسن‌بن هبةالله، (۱۴۱۵). تاریخ مدینة دمشق، لبنان، دار الفکر.
  9. ابن‌مغازلی، علی‌بن محمد، (۱۴۲۴). مناقب الإمام علی‌بن أبی طالب7، لبنان، دار الأضواء.
  10. ابن‌منظور، محمدبن مکرم، (۱۴۱۴). لسان العرب، چ۳، بیروت، دار صادر.
  11. ابوالفتوح رازی، حسین‌بن علی، (۱۴۰۸). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، تصحیح محمدمهدی ناصح، مشهد، آستان قدس رضوی.
  12. ابوالفرج اصفهانی، علی‌بن حسین، (۱۴۱۵). الأغانی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
  13. ایجی، میر سیدشریف، (۱۳۲۵). شرح المواقف، قم، الشریف الرضی، افست.
  14. آلوسی، محمودبن عبدالله، (۱۴۱۵). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، تحقیق علی عبدالباری عطیه، بیروت، دارالکتب العلمیة.
  15. باقلانی، ابوبکر، (۱۴۰۷). تمهید الأوائل فی تلخیص الدلائل، لبنان، مؤسسة الکتب الثقافیة.
  16. جوهری، اسماعیل‌بن حماد، (۱۴۰۷). الصحاح؛ تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت، دار العلم للملایین.
  17. حسکانی، عبیدالله‌بن عبدالله، (۱۴۱۱). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الآیات النازلة فی أهل‌البیت، تهران، مؤسسة الطبع و النشر.
  18. حقی، اسماعیل‌بن مصطفی، (۱۴۱۴). روح البیان فی تفسیر القرآن، لبنان، دارالفکر.
  19. خطیب بغدادی، احمدبن علی، (۱۴۱۷). تاریخ بغداد أو مدینة السلام، لبنان، دارالکتب العلمیة.
  20. خوارزمی، موفق‌بن احمد، (۱۴۱۱). المناقب، قم، مؤسسه نشر اسلامی.
  21. دهخدا، علی‌اکبر، (۱۳۷۳). لغت‌نامه دهخدا، تهران، روزنه.
  22. زمخشری، محمودبن عمر، (۱۴۰۷). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، تصحیح مصطفی حسین احمد، بیروت، دارالکتاب العربیة.
  23. سمرقندی، ابواللیث، (۱۴۱۳). تفسیر السمرقندی، لبنان، دارالکتب العلمیة.
  24. سیوطی، عبدالرحمن‌بن ابی‌بکر، (۱۴۱۴). الدرالمنثور فی التفسیر بالمأثور، لبنان، دار الفکر.
  25. شاه عبدالعظیمی، حسین، (۱۳۶۳). تفسیر اثنی عشری، تهران، میقات.
  26. طباطبایی، سید محمدحسین، (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  27. طبرسی، فضل‌بن حسن، (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة.
  28. طبری، محمدبن جریر، (۱۳۸۷). تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، روائع التراث العربی.
  29. طریحی، فخرالدین، (۱۳۷۵). مجمع البحرین و مطلع النیرین، تهران، بی‌نا.
  30. طوسی، محمدبن حسن، (۱۳۸۷). المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
  31. طوسی، محمدبن حسن، (۱۴۱۱). الغیبة، تصحیح عبادالله تهرانی و ناصح علی احمد، قم، دار المعارف الإسلامیة.
  32. عاملی، محمدبن مکی، (شهید اول)، (۱۴۱۹). ذکری الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، مؤسسه آل البیت:.
  33. عنایه، غازی حسین، (۱۴۱۱). أسباب النزول القرآنی، بیروت، دارالجیل.
  34. فخررازی، محمدبن عمر، (۱۴۲۰). التفسیر الکبیر، بیروت، دارالکتاب العربی.
  35. فخررازی، محمدبن عمر، (۱۴۲۱). معالم أصول الدین، بیروت، دارالکتاب العربی.
  36. فیض کاشانی، محمدمحسن، (۱۴۰۶).  الوافی، اصفهان، کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی7.
  37. قرشی، سید علی‌اکبر، (۱۳۷۵). تفسیر أحسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت.
  38. قلعه‌جی، محمد رواس، (۱۴۰۸). معجم لغة الفقهاء، چ۲، اردن، دارالنفائس.
  39. کلینی، محمدبن یعقوب، (۱۴۰۷). الکافی، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
  40. متقی هندی، علی‌بن حسام‌الدین، (۱۴۱۹). کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال، بیروت، دارالکتب العلمیة.
  41. مجلسی، محمدباقر، (۱۴۰۳). بحارالأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
  42. مجلسی، محمدباقر، (۱۴۰۴). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تصحیح هاشم رسولی محلاتی، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
  43. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، (۱۳۷۱). تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
  44. نعمانی، محمدبن علی، (۱۳۹۷). الغیبة، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، صدوق.
  45. واحدی، علی‌بن احمد، (۱۴۱۱). أسباب نزول القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیة.
  46. واحدی، علی‌بن احمد، (۱۴۳۰). التفسیر البسیط، عربستان، وزارة التعلیم، العالی.
  47. الویری، محسن؛ برزویی، محمدرضا، (۱۳۹۹). گونه‌شناسی رویکردهای آموزه مهدویت در چارچوب ظرفیت تمدنی، مشرق موعود، شماره ۳۴.
  48. هاشمی شاهرودی، محمود، (۱۳۸۷). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت.
  49. یعقوبی، احمدبن اسحاق، (۱۳۸۴). تاریخ الیعقوبی، نجف، مکتبة حیدریة
دوره 4، شماره 13 - شماره پیاپی 13
دوره چهارم، شماره سیزدهم، پاییز ۱۴۰۴
پاییز 1404
صفحه 57-71

  • تاریخ دریافت 30 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 10 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 08 مهر 1404
  • تاریخ اولین انتشار 25 آذر 1404
  • تاریخ انتشار 25 آذر 1404