مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

تحلیل معناشناختی واژه «لباس» در قرآن کریم؛ رویکرد معناشناسی هم‌زمانی با تأکید بر نظریه روح معنا

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
کارشناسی ارشد، گروه الهیات، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
چکیده
واژه «لباس» در قرآن کریم غالباً به‌صورت محدود به پوشش ظاهری تفسیر شده، در حالی‌که کاربردهای متنوع آن نشان از دلالت‌هایی فراتر و چندلایه دارد که بدون تحلیل معناشناسانه نظام‌مند، به‌درستی فهم نمی‌شود. هدف این مقاله، تبیین مؤلفه‌های معنایی واژه «لباس» و بازسازی شبکه معنایی آن در قرآن کریم بر اساس معناشناسی هم‌زمانی و نظریه روح معنا است و در پی پاسخ به این دو پرسش است که واژه «لباس» در قرآن کریم دارای چه مؤلفه‌های معنایی است و این مؤلفه‌ها چگونه از طریق روابط درون‌متنی شکل می‌گیرند. تحقیق پیش‌روی، از نوع بنیادی و با روش توصیفی ـ تحلیلی است و با استخراج تمامی آیات مشتمل بر مشتقات ریشه «ل. ب. س»، تحلیل روابط همنشینی، جانشینی و سیاقی، و تطبیق نتایج با نظریه «روح معنا» انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که روح معنای واژه «لباس»، قرار گرفتن چیزی بر چیزی دیگر به‌گونه‌ای که مانع رؤیت، تمیز یا ادراک مستقیم شود است که این معنا درقالب هسته معنایی پوشانندگیِ احاطه‌گر همراه با کارکرد صیانت، آرامش و هویت‌بخشی متجلی شده و در سطوح مادی، اخلاقی، اجتماعی، معرفتی، هستی‌شناختی و اخروی توسعه می‌یابد. این توسعه، مجازی نیست و ماهیتی حقیقی و درون‌معنایی خواهد داشت. نتیجه حاصل شده بیانگر آنست که واژه «لباس» در قرآن دارای مفهومی شبکه‌ای و نظام‌مند است که نقش محوری در تبیین نسبت انسان با بدن، ایمان، حقیقت و سرنوشت نهایی ایفا می‌کند و نمونه‌ای روشن از کارآمدی نظریه روح معنا در فهم زبان قرآن به‌شمار می‌رود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Semantic Analysis of the Term “Libās” (Clothing) in the Holy Qur’an: A Synchronic Semantic Approach Emphasizing the Theory of “The Core Meaning” (Rūḥ al-Ma‘nā)

نویسنده English

Mahdi Sokhandani
M.Sc., Faculty of Theology, Payame Noor University, Tehran, Iran.
چکیده English

The term libās (clothing/garment) in the Holy Qur’an is often restricted in interpretation to physical covering, whereas its diverse applications suggest far more profound and multi-layered connotations that cannot be accurately understood without a systematic semantic analysis. This article aims to clarify the semantic components of the term libās and reconstruct its semantic network in the Holy Qur’an based on synchronic semantics and the theory of rūḥ al-ma‘nā (the core meaning). It seeks to address two questions: what are the semantic components of libās in the Holy Qur’an, and how are these components formed through intra-textual relations? This fundamental research employs a descriptive-analytical method. It was conducted by extracting all verses containing the derivatives of the root “L-B-S,” analyzing syntagmatic and paradigmatic relations and context, and applying the findings to the theory of rūḥ al-ma‘nā. The findings demonstrate that the rūḥ al-ma‘nā (core meaning) of the term libās is “the placement of one thing upon another in such a way that it hinders direct vision, distinction, or perception.” This meaning manifests itself in the form of “encompassing coverage” accompanied by the functions of protection, tranquility, and identity formation, and it expands across material, moral, social, epistemological, ontological, and eschatological levels. This expansion is not metaphorical but possesses a real and intrinsic semantic nature. The result indicates that the term libās in the Qur’an possesses a networked and systematic concept that plays a pivotal role in explaining the human relationship with the body, faith, truth, and ultimate destiny, serving as a clear example of the efficacy of the rūḥ al-ma‘nā theory in understanding the language of the Qur’an.

کلیدواژه‌ها English

Holy Qur&rsquo
an, synchronic semantics, libās, syntagmatic and paradigmatic relations, theory of rūḥ al-ma&lsquo
nā (the core meaning)
  1. قرآن کریم (۱۳۷۳)، ترجمۀ محمدمهدی فولادوند، چ1، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف ‌اسلامى.
  2. ابن‌سیده، علی‌بن اسماعیل (۱۴۲۱ق). المحکم و المحیط الأعظم، چ1، بیروت، دار الکتب العلمیة.
  3. ابن‌منظور، محمدبن مکرم (1414ق). لسان العرب، چ3، بیروت، دار صادر.
  4. آزادی، پرویز (1390ش). مؤلفه‌های معنایی حق در قرآن کریم، چ1، تهران، دانشگاه امام صادق7.
  5. آملی، سیدحیدر بن علی (1385ش). تفسیر المحیط الأعظم و البحر الخضم فی تأویل کتاب الله العزیز المحکم، چ4، قم، نور علی نور.
  6. باقری، مهری (1378ش). مقدمات زبان شناسی، چ1، تهران، قطره.
  7. بستانی، قاسم؛ باجی، نصره (1393ش). سیاق لغوی: مفهوم و کارکرد آن در فهم حدیث، نشریه «علوم حدیث»، دورۀ 19، ش74.
  8. بی یرویش، مانفرد (1374ش). زبان‌شناسی جدید، ترجمۀ محمدرضا باطنی، چ4، تهران، آگاه.
  9. تهانوی، محمد اعلی بن علی (1375ش). موسوعة کشاف إصطلاحات الفنون و العلوم، چ1، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون.
  10. خمینی، سیدمصطفی (1376ش). تحریرات فی الأصول، چ1، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  11. راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد (1412ق). مفردات الفاظ القرآن، چ1، بیروت، دارالشامیه.
  12. زرکشی، بدرالدین محمدبن بهادربن عبدالله (1376ق). البرهان فی علوم القرآن، چ1، بیروت، دارالمعرفه.
  13. زمخشری، محمودبن عمر (1419ق). اساس البلاغه، چ1، بیروت، دارالکتب العلمیة.
  14. سلمان نژاد، مرتضی (1391ش). معناشناسی تدبّر در قرآن با سه رویکرد ساختاری، ریشه شناسی و تاریخ انگاره، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق7، استاد راهنما احمد پاکتچی.
  15. شریفی، علی (1392ش). بررسی و نقد دیدگاه‌های معناشناختی شرق شناسان در مورد قرآن کریم با تکیه بر نظرات ایزوتسو، رساله دکتری، دانشگاه معارف اسلامی، استاد راهنما احمد پاکتچی.
  16. شفیع‌زاده، مرضیه (1391ش). معناشناسی کلمه در قرآن کریم با تاکید بر روابط همنشینی و جانشینی، رساله دکتری، دانشگاه الزهراء3، استاد راهنما پروین بهارزاده.
  17. صاحب‌بن عباد، اسماعیل‌بن عباد (1414ق). المحیط فی اللغه، چ1، بیروت، عالم الکتب.
  18. صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۶۶ش). تفسیر القرآن الکریم، چ2، قم، بیدار.
  19. صفوی، کوروش (1382ش). معنی شناسی کاربردی، چ1، تهران، همشهری.
  20. صفوی، کوروش (1384ش). فرهنگ توصیفی معنی‌شناسی، چ1، تهران، فرهنگ معاصر.
  21. صفوی، کوروش (1387ش). درآمدی بر معنی‌شناسی، چ1، تهران، سوره مهر.
  22. طباطبایی، سیدمحمد حسین (۱۳۹۳ق). المیزان فی تفسیر القرآن، چ3، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  23. طباطبایی‌نژاد، سیدسجاد؛ امینیان، علی (1404ش). تحلیل معناشناسانه ولایت در قرآن کریم بر پایه روابط همنشینی و جانشینی، نشریه «مطالعات قرآن و حدیث»، ش1.
  24. طریحی، فخرالدین‌بن محمد (1414ق). مجمع البحرین و مطلع النیرین، چ1، قم، بنیاد بعثت، مرکز چاپ و نشر.
  25. طیب حسینی، سیدمحمود (1400ش). درآمدی بر دانش مفردات قرآن، چ11، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  26. عبدالباقی، محمد فؤاد (1407ق). المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، چ1، بیروت، دارالفکر.
  27. علی‌محمدی، محمد؛ محمدعلی‌نژاد، روح‌الله؛ دهقانی، فرزانه (1402ش). بازکاوی استعاره‌های مفهومی لباس در قرآن و نهج‌البلاغه بر مبنای مدل لیکاف و جانسون، نشریه «ذهن»، دورۀ24، ش93.
  28. غزالی، محمدبن محمد (1409ق). جواهر القرآن و درره، چ1، بیروت، دارالکتب العلمیة.
  29. فراهیدی، خلیل‌بن احمد (1409ق)، العین، چ2، قم، هجرت.
  30. فرزانه، حسین؛ حیدری، داوود (1397ش). نظریه روح معنا؛ تقریرها و نقدها، نشریه «آموزه‌های فلسفه اسلامی»، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، پاییز و زمستان، ش23.
  31. فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی (1373ش). تفسیر الصافی، چ3، تهران، مکتبة الصدر.
  32. فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی (1378ش). الأصفى فی تفسیر القرآن، چ1، قم، مکتب الإعلام الإسلامی، مرکز النشر.
  33. فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی (1387ش). مجموعه رسائل، چ1، تهران، مدرسه عالی شهید مطهری.
  34. قائمی‌نیا، علیرضا (1403ش). بیولوژی نص: نشانه‌شناسی و تفسیر قرآن، چ 5، تهران، سازمان انتشارت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  35. قائمی‌نیا، علیرضا؛ قهرمانی‌نژاد شایق، بهاءالدین؛ علیمرادی، زهرا (1395ش). معناشناسی واژه «انسان»در قرآن کریم با توجه به شبکه معنایی «افعال انسان نسبت به خداوند»، همایش ملی واژه پژوهی در علوم اسلامی.
  36. کوثری جعفرآباد، افسانه؛ مظفری، سودابه (1404ش). نقش سیاق در تفسیر المیزان‏ مطالعۀ موردی سورۀ واقعه، نشریه «پژوهش‌های قرآن و حدیث»، دوره ۵۸، ش۱، صفحات ۴۹- ۶۵.
  37. مختارعمر، احمد (1386ش). معناشناسی، ترجمۀ حسین سیدی، چ2، مشهد، دانشگاه فردوسی.
  38. مصطفوی، حسن (1393ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، چ1، تهران، مرکز نشر آثار علامه مصطفوی.
  39. منصورسمایی، محمدجواد؛ مهدوی‌راد، محمدعلی؛ پوررستمی، حامد (1400ش). بررسی تطبیقی ادله نظریه «توسعه معنایی الفاظ قرآن» از دیدگاه فیض کاشانی و علامه طباطبایی، نشریه «پژوهش‌های قرآنی»، دوره ۲۶، ش۱، صفحات ۵- ۲۶.
  40. موسوی خمینی‌، سیدروح الله (۱۳۸۱ش). تقریرات فلسفه امام خمینی1، چ1، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1.
  41. Crystal, David (1992), An Encyclopedia Dictionary of Language and Languages, Blackwell.
دوره 3، شماره 12
دوره سوم، شماره دوازدهم، تابستان ۱۴۰۴
تابستان 1404

  • تاریخ دریافت 15 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 20 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 20 خرداد 1404
  • تاریخ اولین انتشار 01 شهریور 1404
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404