مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

نقد و بررسی دیدگاه آلوسی در مورد معاد و برزخ از منظر علامه طباطبایی

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان
1 دانش‌پژوه سطح۳، رشته تفسیر و علوم قران، جامعةالزهراء، قم، ایران
2 دانش‌پژوه سطح۴، رشته علوم و معارف قرآن، مدرس جامعةالزهراء، قم، ایران
چکیده
مسئله معاد یکی از اصول اساسی اعتقادی در اسلام است که از ابعاد کلامی، فلسفی و تفسیری گوناگونی مورد بحث قرار گرفته است. با وجود اهمیت این موضوع، تاکنون پژوهش جامعی به‌صورت تطبیقی به مقایسه مبانی و نتایج فکری آلوسی و علامه طباطبایی در این زمینه نپرداخته است. پژوهش حاضربا روش توصیفی تحلیلی و با تتبع در منابع تفسیری و با هدف رفع این خلاء، به واکاوی دیدگاه‌های این دو مفسر بزرگ در موضوع معاد و برزخ، با تمرکز بر تفاسیر ارزشمند «روح‌المعانی» و «المیزان»، پرداخته است، تا به این پرسش اساسی پاسخ دهد که دیدگاه و رویکرد آلوسی و علامه طباطبایی در مورد معاد و برزخ و مباحث مربوط به آن‌ها چیست؟ نتابج این تحقیق نشان داد آلوسی رویکردی عمدتاً کلامی و استدلالی (نظیر قیاس اولویت) را برای اثبات امکان معاد به کار می‌برد در مقابل، علامه طباطبایی با رویکردی فلسفی و شهودی، معاد را نه یک امر صرفاً کلامی، بلکه یک حقیقت وجودی و بازگشت تمام موجودات به سوی خداوند (اصل توحید افعالی) می‌داند همچنین آلوسی معاد را عمدتاً به‌عنوان دار جزا تعریف می‌کند و گستره حشر را تنها به انسان محدود می‌داند در حالی‌که علامه طباطبایی با نگاهی کلان‌نگر، حشر را شامل تمام موجودات و مخلوقات، از جمادات تا نباتات و حیوانات، می‌داند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical Analysis of Alūsī’s Perspective on the Hereafter and Barzakh from the Viewpoint of ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī

نویسندگان English

Sahar Heidari 1
rogayeh ansari 2
1 Advanced Studies Student (Level 3), Department of Exegesis, Jami’at al-Zahra, Qom, Iran.
2 Advanced Studies Student (Level 4), Department of Qur’anic Sciences and Knowledge, Lecturer at Jami’at al-Zahra, Qom, Iran
چکیده English

The doctrine of the resurrection (maʿād) is one of the fundamental theological tenets in Islam, discussed from various theological, philosophical, and exegetical dimensions. Despite the significance of this subject, to date, no comprehensive comparative study has examined the intellectual foundations and outcomes of Alūsī and ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī’s perspectives in this domain. The present research employs a descriptive-analytical method and, through an in-depth survey of exegetical sources particularly the prominent commentaries Rūḥ al-Maʿānī and al-Mīzān seeks to address this scholarly gap by investigating the views of these two eminent exegetes regarding resurrection (maʿād) and the intermediate state (barzakh). It aims to answer the central question: What are the respective viewpoints and interpretive approaches of Alūsī and ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī concerning resurrection, barzakh, and their related discussions? The findings of this study indicate that Alūsī primarily adopts a theological and rationalist approach such as qiyās al-awlawiyya (analogy of primacy) to establish the possibility of resurrection. In contrast, ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī, with a philosophical and intuitive orientation, regards resurrection not merely as a theological proposition, but as an ontological reality that is, the return of all existents to God, rooted in the principle of divine action (tawḥīd afʿālī). Furthermore, Alūsī largely defines resurrection as the realm of retribution (dār al-jazāʾ) and restricts the scope of gathering (ḥashr) to humans alone; whereas ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī, with a more comprehensive outlook, considers ḥashr to encompass all beings ranging from the inanimate and the plant world to animals.

کلیدواژه‌ها English

Resurrection (maʿād)
Arguments for the Possibility of Resurrection
Barzakh
Alūsī and Resurrection
ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī and Resurrection
  1. قرآن کریم، (۱۴۱۵). ترجمه محمدمهدی فولادوند، چ۱، تهران، دارالقرآن الکریم.
  2. ابن‌اثیر، مبارک‌بن محمد، (۱۴۲۱). النهایة فی غریب الحدیث والاثر، بی‌چا، ریاض، دار ابن‌الجوزی.
  3. ابن‌جوزی، جمال‌الدین ابوالفرج‌بن احمد، (۱۴۲۲). زادالمسیر فی علم التفسیر، چ۱، بیروت، دارالکتاب العربی.
  4. ابن‌عباد، ابوالقاسم اسماعیل، (۱۴۱۴). المحیط فی‌اللغة، چ۱، بیروت، عالم الکتب.
  5. ابن‌فارس، احمد، (۱۳۹۹). معجم مقاییس اللغة، بی‌چا، بیروت، دارالفکر.
  6. ابن‌منظور، محمدبن مکرم، (۱۴۱۴). لسان العرب، چ3، بیروت، دارصادر.
  7. ازهری، محمدبن احمد، (۱۴۲۱). تهذیب اللغة، چ۱، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
  8. آلوسی، محمود، (۱۴۲۰). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بی‌چا، بیروت، دارالکتب العلمیه.
  9. بحرانی، سیدهاشم‌بن سلیمان، (۱۴۱۳). مدینة المعاجز الائمه الاثنی عشر و دلائل الحجج علی البشر، بی‌چا، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه.
  10. تاج آبادی، مسعود، (۱۳۹۶). معادشناسی با تأکید بر اندیشه‌های قرآنی علّامه طباطبایی، چ۱، قم، جامعةالزهراءE، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  11. حجازی، سید عبدالرضا، (۱۳۵۷). اصول عقاید اسلامی، بی‌چا، تهران، بی‌نا.
  12. حرعاملی، محمدبن حسن، (۱۴۱۸). الفصول المهمه فی اصول الائمه، بی‌چا، قم، مؤسسه معارف اسلامی امام‌رضا7.
  13. حلیّ، حسن‌بن سلیمان، (۱۴۲۱). مختصر البصائر، بی‌چا، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  14. راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد، (۱۴۱۱). المفردات فی غریب القرآن، بی‌چا، دمشق، دارالقلم.
  15. زبیدی، محمد مرتضی، (۱۳۸۵). تاج‌العروس من جواهر القاموس، بی‌چا، بیروت، دارالهدایه.
  16. سجادی، سیدجعفر، (۱۳۷۳). فرهنگ معارف اسلامی، چ3، تهران، کومش.
  17. سیوطی، عبدالرحمن‌بن ابی‌بکر، (بی‌تا). الدرالمنثور فی التفسیر بالمأثور، بی‌چا، بیروت، دارالفکر.
  18. طباطبایی، سید محمدحسین، (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن، بی‌چا، بیروت، منشورات اسماعیلیان.
  19. طبرسی، فضل‌بن حسن، (۱۴۱۵). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، چ۱، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
  20. طبری، محمدبن جریر، (بی‌تا). جامع البیان فی تفسیر القرآن، بی‌چا، بی‌جا، بی‌نا.
  21. طریحی، فخرالدین، (۱3۱۲). مجمع البحرین، بی‌چا، تهران، مرتضوی.
  22. طوسی، محمدبن حسن، (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن، بی‌چا، بیروت، احمد حبیب قصیر عاملی.
  23. فخررازی، محمدبن عمر، (بی‌تا). تفسیر کبیر (مفاتیح الغیب)، بی‌چا، بی‌جا، بی‌نا.
  24. فراء، یحیی‌بن زیاد، (بی‌تا). معانی القرآن، چ۱، مصر، دارالمصر للتألیف و الترجمه.
  25. فراهیدی، خلیل‌بن احمد، (۱۴۰۸). کتاب العین، چ۱، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  26. فیض کاشانی، محمدمحسن، (۱۴۰۱). الوافی، بی‌چا، اصفهان، مکتبة الامام امیرالمؤمنین7.
  27. قرشی، سیدعلی اکبر، (بی‌تا). قاموس قرآن، چ۴، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
  28. قرطبی، ابوعبدالله محمدبن احمد، (۱۴۰۵). تفسیرالقرطبی، بی‌چا، بیروت، دار احیاءالتراث العربی.
  29. کلینی، محمدبن یعقوب، (۱۴۰۷). الکافی، بی‌چا، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
  30. لاهیجی، عبدالرزاق‌بن علی، (۱۳۸۳). گوهر مراد، بی‌چا، تهران، سایه.
  31. مجلسی، محمدباقر، (بی‌تا). بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمه الاطهار، بی‌چا، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
  32. مصطفوی، حسن، (۱۳۶۸). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، چ۱، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  33. مکارم شیرازی، ناصر، (۱۳۸۱). پیام قرآن، بی‌چا، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
دوره 3، شماره 11 - شماره پیاپی 11
دوره سوم، شماره یازدهم، بهار ۱۴۰۴
بهار 1404
صفحه 85-103

  • تاریخ دریافت 10 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 15 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 28 فروردین 1404
  • تاریخ اولین انتشار 01 خرداد 1404
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1404