مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

بررسی تفسیر روائی فریقین در خصوص آیه «یَتلُوهُ شاهِدٌ مِنهُ»

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه صنعتی نوشیروانی، بابل، ایران.
چکیده
آیه «یَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ» از جمله آیاتی است که در طول تاریخ تفسیر، محل اختلاف نظر و مناقشه میان مفسران فریقین بوده و تعیین مقصود از «شاهد» در آن، به‌ویژه در نسبت با جایگاه امیرالمؤمنین علی(ع)، مورد توجه جدی عالمان هر دو مذهب قرار گرفته است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی آرای تفسیری شیعه و اهل‌سنّت درباره مفهوم و مصداق «شاهد» پرداخته و در پی پاسخ به این پرسش است که نگاه مفسران دو مکتب در تبیین این واژه کلیدی چه تفاوت‌ها و نقاط اشتراکی دارد. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که مفسران اهل‌سنّت، «شاهد» را بر مصادیق متعددی همچون رسول خدا(ص)، جبرئیل امین و قرآن کریم تطبیق داده‌اند و در عین حال، برخی از آنان احتمال ارتباط آیه با فضیلت امام علی(ع) را نیز، در میان احتمالات دیگر، پذیرفته‌اند؛ بدون آنکه به ردّ یا انکار آن بپردازند. در مقابل، مفسران روایی شیعه، با استناد به روایات فراوان و شواهد تفسیری متعدد، به‌طور اتفاقی «شاهد» را امیرالمؤمنین علی(ع) دانسته و آیه را ناظر به بیان فضیلت و تأیید مقام امامت ایشان تفسیر کرده‌اند. تحلیل نهایی پژوهش نشان می‌دهد که بر پایه داده‌های روایی، سیاق آیه و هماهنگی داخلی تفسیر، انطباق «شاهد» بر امام علی(ع) از استحکام علمی بیشتری برخوردار است و در نتیجه، تفسیر شیعی در تبیین مراد آیه قابل دفاع‌تر و نزدیک‌تر به شواهد نقلی ارزیابی می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Examining the Rāwiy (Prophetic) Exegesis of the Two Communities Concerning the Verse یَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ

نویسنده English

hadi razaghiharekandehe
Associate Professor, Department of Islamic Studies, Babol Noshirvani University of Technology, Babol, Iran
چکیده English

The verse “یَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ” is among those passages that, throughout the history of Qurʾānic exegesis, have been the locus of disagreement and scholarly debate among commentators of the two traditions. In particular, determining the intended meaning of “shāhid”, especially in relation to the status of Amīr al-Muʾminīn ʿAlī b. Abī Ṭālib (ʿa), has attracted serious attention from scholars of both schools. Employing a descriptive–analytical method, this study examines the interpretive positions of Shīʿī and Sunni exegetes regarding the concept and referent(s) of “shāhid.” It seeks to answer the following question: how do commentators of the two schools differ, and where do they converge, in their explanation of this key term? The findings indicate that Sunni exegetes identify “shāhid” with various referents, such as the Messenger of God (ṣ), Jibrīl (ʿAmīn), and the Qurʾān itself; at the same time, some of them among other possibilities have also admitted the potential linkage of the verse to the virtue of Imam ʿAlī (ʿa), without explicitly rejecting or denying that possibility. By contrast, Shīʿī report-based exegetes, by appealing to abundant narrations and multiple exegetical evidences, have unambiguously identified “shāhid” with Amīr al-Muʾminīn ʿAlī (ʿa) and interpreted the verse as conveying a statement of the virtue and affirmation of his position as Imām. The study’s final analysis concludes that, on the basis of the available report-based data, the verse’s internal contextual flow (siyāq), and the coherence of the interpretation, applying “shāhid” to Imam ʿAlī (ʿa) possesses greater scholarly strength. Accordingly, the Shīʿī interpretation within the framework of the evidence from transmitted reports can be assessed as more defensible and closer to the scriptural narrations.

کلیدواژه‌ها English

یَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ
shāhid
report-based exegesis (tafsīr riwāʾī)
Shīʿī and Sunni exegetes
imāmah (Imamate)
the virtue of Imam ʿAlī (ʿa)
sectarian interpretive differences
  1. قرآن کریم، (۱3۸۰). ترجمه ناصر مکارم شیرازی، چ۱، قم، پیام عدالت.
  2. ابن ابی‌حاتم رازی، عبدالرحمن‌بن محمد، (1415). تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: اسعد محمد الطیب، چ3، عربستان سعودی، مکتبة نزار مصطفی الباز.
  3. ابن‌فارس، أبوالحسن أحمد، (1404). معجم مقایس اللغة، تحقیق: عبدالسلام محمد هارون، چ۱، بیروت، مکتبه الإعلام الإسلامی.
  4. ابن‌حجر عسقلانی، احمدبن علی، (1417). التهذیب التهذیب، چ۱، بیروت، دارالمعرفه.
  5. ابن‌طاووس، سیدعلی، (1400). الطرائف فی معرفة مذاهب الوائف، چ۱،‌ قم، خیام.
  6. ابن‌عاشور، محمّد طاهر، (1417). التحریر و التنویر، چ۱، تونس، دار بوسلامه للنشر و التوزیع.
  7. ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل‌بن عمرو، (1419). تفسیر القرآن العظیم، چ۱، دارالکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.
  8. ابن‌منظور، محمدبن مکرم، (1414). لسان العرب، چ3، بیروت‏، دارالصادر.
  9. بحرانی، سیدهاشم، (1416). البرهان فی تفسیر القرآن، تحقیق: قسم الدرسات الاسلامیه موسسه البعثه، چ۱، تهران، بنیاد بعثت.
  10. بحرانی، سیدهاشم، (۱۹۹۹). غایة المرام و حجةالخصام، چ۱، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات.
  11. ثعلبی، ابو اسحاق احمد، (1422). الکشف و البیان، تحقیق: ابی‌محمدبن عاشور، چ۱، بیروت، داراحیاء الفراث العربی.
  12. ثقفی تهرانی، محمد، (1398). تفسیر روان جاوید، چ۱، تهران، برهان.
  13. حسکانی، عبیدالله‌بن احمد، (1411). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، چ۱، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
  14. حسینی دشتی، سیدمصطفی، (1379). معارف و معاریف، چ3، تهران، موسسه فرهنگی آرایه.
  15. درویش، محیی‌الدین، (1415). اعراب القرآن و بیانه، چ۱، سوریه، دار الارشاد.
  16. ذهبی، شمس‌الدّین محمّد‌بن احمدبن عثمان، (1407). میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تحقیق علی محمد البجاوی، چ۱، بیروت، بی‌نا.
  17. راغب اصفهانى‏، محمدبن حسین، (1412). مفردات ألفاظ القرآن‏، چ۱‏، دمشق، الدارالشامیة.
  18. زحیلی، وهبه‌بن مصطفی، (1418). التفسیر المنیر فی العقیده و الشّریعه و المنهج، چ۱، بیروت، دارالفکر المعاصر.
  19. سازمند، محمدرضا؛ مرادی، فاطمه، (1401). مصداق صاحبْ بینه و شاهد درآیه 17 سوره هود با تأکید بر روایات تفسیری فریقین، نشریه «تحقیقات علوم قرآن و حدیث»، دوره۱۹، ش۵۶، صفحات ۱۱۷- ۱۴۹.
  20. سیاه منصوری، محمد؛ صادقی، زهرا، (1394). وجوه مختلف ادبی در عبارت آغازین آیه 17 سوره هود و بازتاب آن در تفسیر عبارت «شاهدٌ منه»، مجله «تحقیقات علوم قرآن و حدیث»، دوره12، شماره26، صفحات 101-126.
  21. سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن، (1404). الدرالمنثور فی تفسیر المأثور، چ۱، قم، کتابخانه آیةالله مرعشی نجفی.
  22. صافی، محمودبن عبدالرحیم، (1418). الجدول فی اعراب القرآن، چ۱، بیروت، دارالرشید.
  23. طباطبایی، سید محمدحسین، (1374). تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  24. طبری، ابوجعفر محمدبن جریر، (1412). جامع البیان فی تفسیر القرآن، چ۱، بیروت، دارالمعرفه.
  25. طریحى، فخرالدین، (1375). مجمع البحرین، چ3، تهران، مرتضوى.
  26. عروسی حویزی، عبد علی‌بن جمعه، (1415). تفسیر نورالثقلین، تحقیق: هاشم رسولی محلاتی، چ۴، قم، اسماعیلیان.
  27. عیاشی، محمدبن مسعود، (1380). کتاب التفسیر، تحقیق: هاشم رسولی محلاتی، چ۱، تهران، چاپخانه علمیه.
  28. فرات کوفی، ابوالقاسم فرات‌بن ابراهیم، (1410). تفسیر فرات، تحقیق: محمدکاظم محمودی، چ۱، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
  29. فیض کاشانی، ملامحسن، (1415). تفسیر الصافی، چ۲، تحقیق: حسین اعلمی، تهران، الصدر.
  30. قرشى‏، سیدعلی اکبر، (1367). قاموس قرآن‏، چ۵، تهران‏، اسلامیه‏.
  31. قمی، علی‌بن ابراهیم، (1367). تفسیر قمی، تحقیق: طیب موسوی جزایری، چ۴، قم، دارالکتاب.
  32. مجلسی، محمدباقر، (1983). بحارالأنوار،‏ چ۲، بیروت، مکتبه مؤسسه الوفاء.
  33. مصطفوى، حسن، (1416). ‏التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏، چ۱، تهران‏، وزارت ارشاد.
  34. مهیار، رضا، (1375). فرهنگ ابجدى، چ۲، تهران، اسلامى.
دوره 3، شماره 11 - شماره پیاپی 11
دوره سوم، شماره یازدهم، بهار ۱۴۰۴
بهار 1404
صفحه 7-25

  • تاریخ دریافت 20 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 10 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 25 فروردین 1404
  • تاریخ اولین انتشار 01 خرداد 1404
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1404