مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

بررسی نمونه‌هایی از بلاغت اشاره در قرآن کریم: تحلیل ایجازی دلالت‌های غیر صریح در گفتمان وحی

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد، علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شیراز
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شیراز.
چکیده
بازخوانی ظرفیت‌های بیانی قرآن کریم در مواجهه با چالش‌های هرمنوتیکی و فهم‌پذیری، ضرورتی انکارناپذیر است. در این میان، بلاغت اشاره به مثابه یکی از ظریف‌ترین شیوه‌های ایجاز، امکان کاوش در دلالت‌های غیر صریح و معنایابی لایه‌های پنهان گفتمان وحی را فراهم می‌آورد؛ عرصه‌ای که تاکنون کمتر به‌طور جامع و نظام‌مند بررسی شده است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که بلاغت اشاره در قرآن کریم چگونه از رهگذر ایجاز، به انتقال دلالت‌های غیر صریح و تعمیق لایه‌های معنایی گفتمان وحی یاری می‌رساند؟ پژوهش حاضر با هدف تبیین گونه‌شناسی، کارکردها و نقش ایجازی اشاره در آیات قرآن کریم، با روش توصیفی-تحلیلی و بهره‌گیری از رویکرد زبان‌شناختی و بلاغی، به واکاوی نمونه‌های قرآنی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که بلاغت اشاره در قرآن، صرفاً یک شگرد بیانی موجز نیست، بلکه سازوکاری برای انتقال دلالت‌های غیرصریح، تعمیق لایه‌های معنایی، ایجاد پیوندهای درونی میان آیات، و برانگیختن قوه تدبر مخاطب است؛ امری که در نهایت ابعاد تازه‌ای از اعجاز بیانی و کارکرد تربیتی گفتمان وحی را آشکار می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Exploring Instances of Indicative Eloquence (Balāghat al-Ishārah) in the Qur’an: A Concise Analysis of Implicit Significations in the Discourse of Revelation

نویسندگان English

Hadi Ensaf 1
Zahra Ghasemnejad 2
1 M.A. Student in Qur’anic and Hadith Studies, Shiraz University.(Corresponding Author)
2 Associate Professor, Department of Qur’anic and Hadith Studies, Shiraz University
چکیده English

Re-examining the expressive capacities of the Qur’an in the face of hermeneutical and interpretive challenges is an undeniable necessity. Among these capacities, Balāghat al-Ishārah (indicative eloquence) stands out as one of the subtlest forms of brevity, enabling exploration of implicit meanings and uncovering hidden layers within the discourse of revelation, an area that has rarely been studied in a comprehensive and systematic manner. The central question of this study is: How does indicative eloquence in the Qur’an, through its concise style, contribute to the transmission of implicit signification and the deepening of semantic layers in the discourse of revelation? This research aims to classify, analyze, and explain the functions of Ishārah-based brevity in Qur’anic verses. Using a descriptive-analytical method and drawing on linguistic and rhetorical approaches, the study investigates selected Qur’anic examples. The findings reveal that Balāghat al-Ishārah is not merely a stylistic device of conciseness, but a mechanism for conveying implicit meanings, enriching semantic depth, creating intertextual links between verses, and stimulating reflective engagement in the audience. Ultimately, this rhetorical strategy unveils new dimensions of the Qur’an’s eloquence and its pedagogical function.

کلیدواژه‌ها English

Qur&‌rsquo؛ anic eloquence
Qur&‌rsquo؛ anic brevity
indicative eloquence (Balāghat al-Ishārah)
pragmatics
semantics of signification
قرآن کریم (بی‌تا). ترجمه الهی قمشه‌ای، تهران، اسوه.
ابن‌اثیر جزری، ضیاءالدین (1961م). المثل السائر فی أدب الکاتب والشاعر، تحقیق احمد الحوفی، بیروت، دار الجیل.
باقلانی، ابوبکر محمدبن الطیب (1999م). إعجاز القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیة.
تفتازانی، سعدالدین (1987م). المطول علی تلخیص المفتاح، قم، مکتبة الداوری.
جرجانی، عبدالقاهر (1404). دلائل الإعجاز، تصحیح محمد عبده، قاهره، دار المدنی.
راد، احمد (1395). کاربردهای بلاغی صنعت اشاره در سوره یوسف، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، ش 86، صفحات 123-140.
رافعی، مصطفی صادق (1974م). إعجاز القرآن والبلاغة النبویة، بیروت، دارالکتاب العربی.
زرکشی، محمد (1958م). البرهان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، مطبعة عیسی البابی الحلبی.
سید قطب، ابراهیم حسین شاذلی (1987م). التصویر الفنی فی القرآن، بیروت، دارالشروق.
سیوطی، عبدالرحمن (1987م). الاتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
طباطبایی، سید محمدحسین (1374). المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
قزوینی، جلال‌الدین محمدبن عبدالرحمن (1416). الإیضاح فی علوم البلاغة، تحقیق عبدالمنعم خفاجی، بیروت، دار الجیل.
Brown, Gillian & Yule, George (1983). Discourse Analysis. Cambridge: Cambridge University Press.
Creswell, John W. (2014). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches. 4th ed. Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
Grice, H. Paul (1975). Logic and Conversation. In Syntax and Semantics, Vol. 3: Speech Acts. Edited by P. Cole and J.L. Morgan, pp. 41-58. New York: Academic Press.
Levinson, Stephen C. (1983). Pragmatics. Cambridge: Cambridge University Press.
Lyons, John (1977). Semantics. 2 vols. Cambridge: Cambridge University Press.
Patton, Michael Quinn (2015). Qualitative Research & Evaluation Methods: Integrating Theory and Practice. 4th ed. Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
Searle, John R. (1969). Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language. Cambridge: Cambridge University Press
دوره 3، شماره 10 - شماره پیاپی 10
دوره سوم، شماره دهم، زمستان ۱۴۰۳
زمستان 1403
صفحه 47-67

  • تاریخ دریافت 15 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 20 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 15 بهمن 1403
  • تاریخ اولین انتشار 01 اسفند 1403
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1403