مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

بررسی تبارشناسی مفهوم «إمساک سماوات و ارض» در گذر از تفسیر کلامی به تحلیل فلسفی

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسنده
پژوهشگر پسا دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد
چکیده
مفهوم قرآنی إمساک آسمان‌‌ها و زمین (جهان آفرینش) مذکور در آیه ۴۱ سوره فاطر، یکی از مفاهیم کلیدی در فهم رابطه خداوند با جهان و بقای آفرینش است. این واژه در عرصه تفسیر قرآن، توجه مفسران را به نقش خدا در نگهداشت و استمرار هستی معطوف کرده و نشان‌دهنده‌ی چگونگی بازخوانی متن قرآنی در افق‌‌های فکری مختلف است. پرسش اصلی پژوهش این است: فهم مفسران از إمساک چگونه از معنای نگه‌داشت فیزیکی آسمان‌‌ها و زمین به معنای هستی‌بخشی و افاضه‌ی وجودی پیوسته تحول یافته است؟ روش تحقیق بر پایه‌ی تبارشناسی مفهومی و تحلیل محتوای کیفی سامان یافته است. یافته‌‌ها نشان می‌دهد که در تفسیر‌های آغازین کلامی، إمساک عمدتاً به معنای جلوگیری از فروپاشی جهان و نشانه‌ای از حلم و غفران الهی تبیین شده است؛ اما در تفسیر‌های فیلسوف‌مشرب، این مفهوم با یک دگرگونی بنیادی در چارچوب فکری، به‌عنوان علت نگه‌دارنده وجود و خلقت مستمر معنا شده و بقای عالم را در هر لحظه وابسته به افاضه دائمی واجب‌الوجود می‌داند. برآیند تحقیق نشان می‌دهد که تحول معنایی إمساک، نمایانگر پویایی اندیشه تفسیری و توانایی قرآن در گفت‌وگو با افق‌‌های معرفتی گوناگون است. مفسران هر عصر، بر اساس نیاز‌های فکری و مبانی دانشی خود، معنای متن را استخراج کرده‌اند: متکلمان بر بُعد اخلاقی و اعتقادی آن تأکید کرده‌اند و فیلسوفان آن را در بستر مباحث وجودشناسی بازخوانی نموده‌اند. این روند، ظرفیت قرآن را برای ارائه‌ی تفسیری چندلایه، هم‌زمان اخلاقی، اعتقادی و فلسفی آشکار می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Genealogical Study of the Concept of “Imsāk al-Samāwāt wa al-Arḍ” in the Transition from Theological Exegesis to Philosophical Analysis

نویسنده English

Reza mollazadeh
Postdoctoral Researcher in Qur’anic and Hadith Studies at Ferdowsi University of Mashhad
چکیده English

The Qur’anic concept of Imsāk al-Samāwāt wa al-Arḍ (the withholding of the heavens and the earth), as mentioned in verse 41 of Sūrat Fāṭir, is a key notion in understanding the divine relationship with the cosmos and the continuity of creation. Throughout the history of Qur’anic exegesis, this term has drawn exegetes’ attention to Allah’s role in sustaining and preserving existence, reflecting how the Qur’anic text has been reinterpreted across diverse intellectual horizons. The central question of this study is: How has the exegetical understanding of Imsāk evolved from a physical notion of cosmic preservation to a metaphysical interpretation of continuous ontological emanation? The research methodology is based on conceptual genealogy and qualitative content analysis. Findings indicate that in early theological commentaries, Imsāk was primarily interpreted as divine restraint preventing cosmic collapse, symbolizing Allah’s forbearance and mercy. However, in philosophically inclined exegeses, the concept undergoes a fundamental transformation, being redefined as the sustaining cause of existence and continuous creation where the persistence of the cosmos is seen as dependent on the perpetual emanation from the Necessary Being. The study concludes that the semantic evolution of Imsāk reveals the dynamism of exegetical thought and the Qur’an’s capacity to engage with diverse epistemological frameworks. Exegetes of each era have interpreted the text according to their intellectual needs and foundational knowledge: theologians emphasized its ethical and doctrinal dimensions, while philosophers recontextualized it within ontological discourse. This trajectory highlights the Qur’an’s potential for multilayered interpretation simultaneously ethical, theological, and philosophical.

کلیدواژه‌ها English

Imsāk al-Samāwāt wa al-Arḍ
conceptual genealogy
exegetical history
theological exegesis
philosophical exegesis
sustaining cause (ʿillat mubqiyah)
قرآن کریم، (۱۳۹۳). مترجم محمدمهدی فولادوند، چ۳، تهران، مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی ایران.
ابن‌عطیه اندلسی، عبدالحق‌بن غالب (۱۴۲۲). المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، بیروت، دارالکتب العلمیه.
ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل‌بن عمر (۱۴۱۹). تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه.
ابوالفتوح رازى، حسین‌بن على (۱۴۰۸). روض الجنان و روح الجنان فى تفسیر القرآن، مشهد، بنیاد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.
بیضاوى، عبدالله‌بن عمر (۱۴۱۸). أنوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
زجاج، ابراهیم‌بن السری (۱۹۸۸م). معانی القرآن و إعرابه، بیروت، عالم الکتب.
زمخشرى، محمودبن عمر (۱۴۰۷). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتاب العربی.
سیوطى، جلال‌الدین عبدالرحمن‌بن ابی‌بکر (۱۴۰۴). الدر المنثور فى التفسیر بالماثور، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى.
شعرانى، ابوالحسن (۱۳۸۶). پژوهش‌هاى قرآنى علامه شعرانى، قم، بوستان کتاب.
صادقى تهرانى، محمد (۱۴۰۶). الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم، فرهنگ اسلامى.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرانى، سلیمان‌بن احمد (۲۰۰۸م). التفسیر الکبیر، اربد، دارالکتاب الثقافی.
طبرى، محمدبن جریر (۱۴۱۲). جامع البیان فى تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة.
فخررازى، محمدبن عمر (۱۴۲۰). مفاتیح الغیب، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
قرطبى، محمدبن احمد (۱۳۶۴). الجامع لأحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو.
کاشانى، فتح‌الله‌بن شکرالله (۱۴۲۳). زبدة التفاسیر، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة.
ماتریدى، محمدبن محمد (۱۴۲۶). تأویلات أهل السنة، بیروت، دارالکتب العلمیه.
مقاتل‌بن سلیمان (۱۴۲۳). تفسیر مقاتل‌بن سلیمان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
مکارم شیرازى، ناصر (۱۴۲۱). الأمثل فى تفسیر کتاب الله المنزل، قم، مدرسة الإمام علی‌بن أبی‌طالب7.
نحاس، احمدبن محمد (۱۴۲۱). اعراب القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیه.
واحدی، ابوالحسن علی‌بن احمد (۱۴۳۰). التفسیر البسیط، تحقیق لجنة علمیة، ریاض، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.
دوره 3، شماره 10 - شماره پیاپی 10
دوره سوم، شماره دهم، زمستان ۱۴۰۳
زمستان 1403
صفحه 7-21

  • تاریخ دریافت 20 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 01 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 25 بهمن 1403
  • تاریخ اولین انتشار 01 اسفند 1403
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1403