مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

کاربست شاخصه‌های بینشی قرآنی در بازشناسی و نقد برخی از فرقه‌های نوظهور معاصر

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان
1 دانش‌پژوه سطح۳، تفسیر و علوم قرآن، جامعةالزهراء(س)
2 استادیار تاریخ و تمدن اسلامی، موسسه آموزش عالی دارالحکمه، قم.
چکیده
گسترش خزنده و بی‌صدای فرقه‌های نوظهور از قرن بیستم به بعد در بستر جامعه اسلامی، تهدیدی جدی برای فرهنگ دینی و هویت قرآنی مردم به شمار می‌رود. از این‌رو، شناخت فرقه‌های انحرافی، ضرورتی اساسی در عرصه دین‌پژوهی و جامعه‌سازی اسلامی است. این پژوهش بر آن است تا با تمرکز بر شاخصه‌های قرآنی، چارچوبی روشمند برای ارزیابی برخی از فرقه‌های نوظهور فراهم آورد. پرسش اصلی تحقیق آن است که: شاخصه‌های بینشی برگرفته از قرآن در جهت  شناسایی و نقد برخی از فرقه‌های نوظهور کدام‌اند؟ فرضیه اصلی بر آن است که تعالیم قرآنی، معیارهایی روشن و فرازمانی برای ارزیابی صحت و سقم آموزه‌های دینی ارائه می‌دهد که با تطبیق بر فرقه‌های نوظهور؛ از جمله: بهائیت، رام الله، سای بابا و عرفان حلقه می‌توان انحراف آن‌ها را آشکار ساخت. هدف این پژوهش، تبیین معیارهای بینشی استخراج‌شده از آیات قرآن برای شناخت فرقه‌های انحرافی نامبرده شده است. این تحقیق با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای در حوزه تفسیر و فرقه‌شناسی صورت گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که شاخصه‌های بینشی همچون جبرگرایی، انکار توسل و شفاعت، اعتقاد به تناسخ، عقل‌گریزی یا عقل‌بسندگی، گرایش به خرافه، امتزاج حق و باطل، از مهم‌ترین نشانه‌های انحراف فرقه‌های نوظهور مورد اشاره می باشد. نتیجه نهایی پژوهش آن است که بهره‌گیری از شاخصه‌های بینشی قرآنی می‌تواند ابزاری کارآمد و مستند برای پالایش ساحت دینداری از آموزه‌های فِرق انحرافی باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Applying Qur’anic Hermeneutical Criteria in Identifying and Critiquing Some Contemporary Emerging Sects

نویسندگان English

faezeh ebrahimy 1
mohammadtaghi sazandegi 2
1 Level 3 Researcher, Department of Qur’anic Exegesis and Quranic Sciences, Al-Zahra (S) University, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic History and Civilization, Dar al-Hikmah Higher Education Institute, Qom, Iran
چکیده English

The creeping and silent spread of emerging sects since the twentieth century within the Islamic society has become a serious threat to religious culture and the Qur’anic identity of Muslim communities. Therefore, recognizing deviant sects has become an essential necessity in the fields of religious studies and Islamic societal development. This study aims to provide a methodological framework for evaluating some contemporary emerging sects by focusing on Qur’anic hermeneutical criteria. The main research question is: What are the Qur’anic epistemic indicators for identifying and critiquing certain modern emerging sects? The central hypothesis is that Qur’anic teachings offer clear and trans-historical criteria for assessing the validity or deviation of religious doctrines. By applying these criteria to contemporary movements such as the Bahá'í Faith, Raëlism, Sathya Sai Baba, and the "Erfan-e Halgheh" (Circle of Divine Knowledge), their doctrinal deviations can be clearly revealed. The objective of this research is to articulate the Qur’anic epistemic criteria for recognizing the aforementioned deviant sects. The study employs a descriptive-analytical approach and relies on library-based sources in the fields of Qur’anic exegesis and firaq (sects) studies. Findings indicate that key epistemic indicators – such as determinism (jabr), rejection of intercession (tawassul) and mediation, belief in reincarnation, anti-rationalism or hyper-rationalism, inclination toward superstition, and the blending of truth with falsehood – are among the most significant signs of deviation in the examined sects. The final conclusion is that employing Qur’anic epistemic criteria can serve as an effective and scripturally grounded tool for purifying religious practice from the teachings of deviant sects.

کلیدواژه‌ها English

Emerging Sects
Deviant Sects (al-Firaq al-Munḥarifa)
Qur’anic Indicators
Doctrinal Evaluation
Religious Rationality
Comparative Sectarian Studies
  1. قرآن کریم (1373). ترجمه مکارم شیرازی، ناصر، چ۲، قم، دارالقرآن.

    1. ابن‌عاشور، محمدطاهر (۱۴۲۰). تفسیر التحریر و التنویر، ۳۰ ج، چ۳، بیروت، فرهنگ نشر نو.
    2. ابن‌منظور، محمدبن مکرم (۱۴۱۴). لسان العرب، بی‌چا، بیروت، دارصادر.
    3. احمدآبادی، محمد (۱۳۹۹). «مدیریت گفتمان چالش‌های انتظامی امنیتی فرقه‌های نوظهور دینی»، نشریه پژوهشنامه نظم و امنیت انتظامی، ش۱۳.
    4. آشتیانی، سیدجلال‌الدین (۱۳۷۶). هستی از نظر فلسفه و عرفان، چ۳، قم، موسسه بوستان کتاب.
    5. آیتی، عبدالحسین (۱۳۸۹). کشف‌الحیل، چ۱، تهران، راه نیکان.
    6. بهاءالله (۱۴۰۹). الأقدس، حیفا، بی‌چا، بی‌جا، مرکز جهانی بهائی.
    7. بهاءالله (2003). الایقان، بی‌چا، آلمان، مؤسسه ملی مطبوعات امری.
    8. بهبودی، محمدباقر (1380). معارف قرآنی، چ۱، تهران، علم.
    9. توحیدنیا، فرشاد (۱۳۸۹). آسیب‌شناسی عرفان‌های نوظهور در ایران، چ۱، قم، افضل.
    10. حر عاملی، محمدبن حسن (14۲۸). وسائل الشیعه، چ۲، قم، مهر.
    11. حلی، حسن‌بن‌ یوسف‌ (۱۳۷۹). الاسرار الخفیّة‌ فی‌ العلوم‌ العقلیّة‌، بی‌چا، قم‌، بی‌نا.
    12. خلیلی، مصطفی (۱۳۸۷). عقل و وحی در اسلام، چ۱، قم، موسسه بوستان کتاب.
    13. راغب، حسین‌بن محمد (1416). المفردات فی غریب القرآن، بی‌چا، بیروت، دارالشامیه.
    14. رام‌الله، ایلیا (1390). آیین رام‌الله: خودشناسی و شعور کیهانی، بی‌چا، تهران، نورگستر.
    15. رشاد، علی اکبر (۱۴۰۱). فلسفه علم دینی، چ۱، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    16. سای بابا، سوآمی ساتیا (۱۳۸۲). زندگی من پیام من است، ترجمه پروین بیات، چ۱، تهران، عصر روشن بینی.
    17. شریفی، احمدحسین (۱۳۸۹). درآمدی بر عرفان حقیقی و عرفان‌های کاذب، چ۵، تهران، صهبای یقین.
    18. ضیایی، علی‌اکبر (1۴۰۰). فرقه‌شناسی اسلامی، چ۱، تهران، امین.
    19. طاهری، محمدعلی (۱۳۸۶). انسان از منظری دیگر، چ۱، تهران، ندا.
    20. طاهری، محمدعلی (۱۳۸۸). عرفان کیهانی (حلقه)، چ۱، تهران، اندیشه‌ ماندگار.
    21. طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۷۸). تفسیرالمیزان، ترجمه سید محمدباقر موسوی، چ۵، تهران، بنیاد علمی فکری علامه طباطبایی.
    22. طبرسی، احمدبن علی (۱۴۰۳). الاحتجاج، ۲ج. چ۲، مشهد، المرتضی.
    23. طبری، محمدبن جریر (۱۴۱۲). جامع البیان فی تفسیر القرآن، ۳۰ ج، چ۳، بیروت، دار المعرفة.
    24. طوسی، محمدبن حسن (بی‌تا). الأمالی، چ۲، قم، دار الثقافه.
    25. عبدالبهاء، عباس‌افندی (۱۹۸۴). رساله مدنیه، چ۴، آلمان، لانگهاین، لجنه نشر آثار امری به لسان فارسی و عربی.
    26. عبدالبهاء، عباس‌افندی (2007). مفاوضات، مؤسسه ملی مطبوعات امری، بی‌چا، آلمان، بی‌نا.
    27. عمادی الهیاری، فرقه‌های انحرافی و عرفان‌های کاذب، پایگاه اینترنتی موسسه بهداشت معنوی، تاریخ درج ۱۰/۰۱/۱۴۰۲.
    28. فعالی، محمدتقی (۱۳۸۹). آفتاب و سایه‌ها، چ۱، تهران، عابد.
    29. قرائتی، محسن (۱۳۸۸). تفسیر نور، ۱۰ج، چ۵، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
    30. قربانی، مصطفی (۱۴۰۱). نقد قرآنی عرفان حلقه، چ۱، تهران، میراث ماندگار.
    31. کریمی، حمید (۱۳۹۵). آراء و اندیشه‌های گروه رام الله‌ در بوته نقد، نشریه «پاسخ به شبهات دینی»،‌ ش ۴، صفحات ۳۵- ۶۰.
    32. کلینی، محمدبن یعقوب (138۸)، الاصول من الکافی، چ۷، تهران، دار الکتب الاسلامیه.
    33. لاریجانی، محمدجواد (۱۳۹۰). «آسیب شناسی جریان انحراف در پدیده‌های اجتماعی»، نشریه «پژوهش‌های اجتماعی اسلامی»، ش92.
    34. مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۸۸). آموزش عقاید، چ۷، قم، مؤسسه امام خمینی;.
    35. مطهری، مرتضی (۱۳۷۶). مجموعه آثار استاد شهید مطهری، چ۱۳، تهران، صدرا.
    36. مطهری، مرتضی (۱۳۸۰). عدل الهی، چ۴، تهران، صدرا.
    37. معین، محمد (۱۳۸۶). فرهنگ معین، چ۳، تهران، دبیر.
    38. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران (۱۳۷۴). تفسیر نمونه، چ۱۰، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
    39. ناصری راد، علی (۱۳۹۰). افسون حلقه: نقد و بررسی عرفان حلقه، چ۱، تهران، سایان.
    40. نگارش، حمید (۱۳۹۰). فرقه‌های نوظهور، چ۱، تهران، زمزم هدایت وابسته به پژوهشکده علوم اسلامی امام صادق7.
    41. الهی، پیمان (۱۳۷۷). جریان هدایت الهی، تعالیم حق، بی‌چا، بی‌جا، بی‌نا.
    42. یوسفیان، حسن؛ شریفی، احمدحسین (۱۳۸۴). عقل و وحی، چ۱، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    43. Babb, L. A. (1986). Redemptive Encounters: Three Modern Styles in the Hindu Tradition. University of California Press.
    44. Keown, Damien. (2013). Buddhism: A very short introduction (2nd ed.). Oxford University Press.
    45. Pechilis, K. (2004). The Graceful Guru: Hindu Female Gurus in India and the United States. New York: Oxford University Press.
    46. Saiedi, Nader. (2008). Gate of the Heart: Understanding the Writings of the Báb Canada: Wilfrid Laurier University Press.
    47. Sathya Sai Baba. (1994). Discourses on Rebirth and Karma. Sri Sathya Sai Publications.
    48. Sathya Sai Baba. (1997). Sathya Sai Speaks: Volume 30. Prashanthi Nilayam: Sri Sathya Sai Books and Publications Trust.
    49. Smith, P. (2008). An Introduction to the Baha’i Faith. Cambridge: Cambridge University Press.
    50. Urban, H. B. (2015). New Age, Neoliberalism and the Politics of Spirituality: From the New Age to Next Age. Routledge.
دوره 3، شماره 9 - شماره پیاپی 9
دوره سوم، شماره نهم، پاییز ۱۴۰۳
پاییز 1403
صفحه 121-149

  • تاریخ دریافت 10 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 12 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 10 مهر 1403
  • تاریخ اولین انتشار 30 آذر 1403
  • تاریخ انتشار 30 آذر 1403