مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

تحلیل رهیافت‌های اقتصادی در آیات ۱۵۳-۱۵۱ سوره انعام (با تأکید بر منع فقر، مدیریت مال یتیم و عدالت در معاملات)

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان
1 پژوهشگر پسا دکتری، علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد
2 فارغ التحصیل دکتری، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد.
چکیده
آیات ۱۵۱تا ۱۵۳ سوره انعام، به عنوان وصایای بنیادین و «محکمات» قرآنی، رهنمودهای اقتصادی مهمی ارائه می‌دهند؛ امّا با وجود توجه مفسران و مؤلفان کتب فقه القرآن نسبت به آنها، ارائه تحلیلی نظام‌مند در مورد آن‌ها برای تبیین بنیان‌های یک نظام اقتصادی عدالت‌محور، کمتر کاویده شده است. این پژوهش با هدف استخراج و تبیین اصول اقتصادی این آیات، به‌ویژه در مقابله با فقر، مدیریت مال یتیم، و عدالت در معاملات، در پی پاسخ به این سؤال اصلی است که آیات مذکور چه مبانی و راهکارهای عملی برای نظام اقتصادی عادلانه و منطبق با «صراط مستقیم» ارائه می‌دهند؟ با رویکرد تفسیری-تحلیلی و روش تحلیل محتوای کیفی متون تفسیری و آثار فقه القرآن، نتایج نشان می‌دهد آیات مذکور، ضمن تحریم قتل فرزندان از بیم فقر (إملاق) با تأکید بر رازقیت الهی، بر لزوم حفاظت و رشد مال یتیم «بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» تا بلوغ و رشد عقلی و وجوب رعایت کامل و عادلانه کیل و میزان «بِالْقِسْطِ» در مبادلات تأکید دارند. همچنین، ضرورت عدالت در گفتار (وَلَوْ کَانَ ذَا قُرْبَى) و وفای به عهود (از جمله قراردادهای اقتصادی) به عنوان ارکان اعتماد و سلامت روابط اقتصادی تبیین شده است. تحلیل آیه ۱۵۳، این رهنمودها را جزء لاینفک «صراط مستقیم» و التزام به آن‌ها را مسیر دستیابی به تقوا و زیربنای نظام اقتصادی عادلانه معرفی می‌کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Analysis of Economic Approaches in Qur’anic Verses 151–153 of Surah al-An‘ām (with Emphasis on Poverty Prevention, Orphan’s Wealth Management, and Justice in Transactions)

نویسندگان English

Reza mollazadeh yamchi 1
Meysam Sha’ib 2
1 Postdoctoral Researcher, Department of Qur’anic Sciences and Hadith, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 Ph.D. Graduate, Department of Jurisprudence and Islamic Law, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
چکیده English

Verses 151–153 of Surah al-An‘ām, as foundational commandments and muḥkamāt (definitive verses) of the Qur’an, provide significant economic guidance. However, despite the attention given to these verses by exegetes and scholars of fiqh al-Qur’an (jurisprudence derived from the Qur’an), a systematic analysis of their economic implications – particularly in establishing the foundations of a justice-oriented economic system – remains underexplored. This study aims to extract and elucidate the economic principles embedded in these verses, with a focus on poverty alleviation, management of orphans’ wealth, and justice in transactions. It seeks to answer the central question: What principles and practical solutions do these verses offer for establishing a just economic system aligned with the "Straight Path" (al-ṣirāṭ al-mustaqīm)? Employing an interpretive-analytical approach and qualitative content analysis of classical tafsīr literature and works on fiqh al-Qur’an, the findings indicate that these verses, while prohibiting the killing of children out of fear of poverty (imlāq) and emphasizing Allah’s role as the ultimate Provider (al-Razzāq), also stress the necessity of safeguarding and nurturing orphans’ property "in the best possible way" until they reach maturity and sound judgment. Furthermore, the verses emphasize the obligation to maintain full and equitable measure and weight (bi’l-qisṭ) in commercial exchanges. Justice in speech – even when dealing with close relatives (walaw kāna dhā qurbā) – and the fulfillment of covenants, including economic contracts, are identified as essential pillars for trust and integrity in economic relations. An analysis of verse 153 reveals that these guidelines are integral components of the "Straight Path", and adherence to them is presented as the pathway to taqwā (piety) and the foundational basis for a just and ethical economic order.

کلیدواژه‌ها English

Qur’anic Economic Verses
Fiqh al-Qur’an
Poverty Prevention
Justice in Transactions
the Economic Straight Path (al-Ṣirāṭ al-Mustaqīm)
the Ten Commandments (al-Waṣāyā al-‘Ashr)
  1. قرآن کریم.

    1. ابن‌عاشور، محمدطاهر (۱۴۲۰). تفسیر التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.
    2. ابن‌عطیه، عبدالحق‌بن غالب (۱۴۲۲). المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، بیروت، دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
    3. ابن‌قتیبه، عبدالله‌بن مسلم (۱۴۱۱). تفسیر غریب القرآن، بیروت، دار و مکتبة الهلال.
    4. ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن عمر (۱۴۱۹). تفسیر القرآن العظیم، تحقیق سامی‌بن محمد سلامة، چ۲، ریاض، دار طیبة للنشر و التوزیع.
    5. ابن‌منظور، محمدبن مکرم (۱۴۱۴). لسان العرب، چ۳، بیروت، دار صادر.
    6. آلوسی، سید محمود (۱۴۱۵). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
    7. بیضاوی، عبدالله‌بن عمر (۱۴۱۸). أنوار التنزیل و أسرار التأویل، تحقیق محمد عبدالرحمن المرعشلی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
    8. ثعلبی، احمدبن محمد (۱۴۲۲). الکشف و البیان، تحقیق الإمام أبی محمدبن عاشور، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
    9. جصاص، احمدبن علی (۱۴۰۵). احکام القرآن، تحقیق محمد الصادق قمحاوی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
    10. حوی، سعید (۱۴۲۴). الاساس فى التفسیر، چ۶، قاهره، دارالسلام.
    11. راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد (۱41۲). المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت، دارالقلم.
    12. رشیدرضا، محمد (۱۴۱۴). تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، بیروت، دارالمعرفة.
    13. زحیلی، وهبه (۱۴۱۱). التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، چ۲، دمشق، دارالفکر المعاصر.
    14. زمخشری، محمودبن عمر (۱۴۰۷). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل، چ۳، بیروت، دارالکتاب العربی.
    15. سبحانی تبریزی، جعفر (۱۳۹۵). منیة الطالبین فی تفسیر القرآن المبین، قم، مؤسسه امام صادق7.
    16. سمرقندی، نصربن محمد (۱۴۱۶). تفسیر السمرقندى المسمى بحر العلوم، تحقیق محمود مطرجی، بیروت، دارالفکر.
    17. شعراوی، محمد متولی (۱۹۹۱). تفسیر الشعراوى، بیروت، اخبار الیوم، ادارة الکتب و المکتبات.
    18. صادقی تهرانی، محمد (۱۴۰۶). الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، چ۲، قم، فرهنگ اسلامى.
    19. طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن، چ۲، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    20. طبرانی، سلیمان‌بن احمد (۲۰۰۸). التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم، تحقیق هشام‌بن عبدالکریم البدرانی الموصلی، چ۱، اربد، دارالکتاب الثقافی.
    21. طبرسی، فضل‌بن حسن (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، چ۳، تهران، ناصر خسرو.
    22. طبری، محمدبن جریر (۱۴۱۲). جامع البیان فى تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة.
    23. طوسی، محمدبن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق احمد حبیب قصیر العاملی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
    24. فخررازی، محمدبن عمر (۱۴۲۰). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، چ۳، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
    25. فراء، یحیی‌بن زیاد (۱۹۸۰). معانی القرآن، تحقیق احمد یوسف نجاتی و محمدعلی نجار، چ۲، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
    26. فضل‌الله، سید محمدحسین (۱۴۱۹). من وحى القرآن، چ۱، بیروت، دارالملاک.
    27. قاسمی، جمال‌الدین (۱۴۱۸). تفسیر القاسمی المسمى محاسن التأویل، تحقیق محمد باسل عیون السود، بیروت، دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
    28. قرطبی انصاری، محمدبن احمد (۱۳۶۴). الجامع لأحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو.
    29. قطب راوندی، سعیدبن هبة‌الله (۱۴۰۵). فقه القرآن، تحقیق سید احمد حسینی، چ۲، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی;.
    30. کرمی، محمد (۱۴۰۲). التفسیر لکتاب الله المنیر، قم، علمیه.
    31. ماتریدی، محمدبن محمد (۱۴۲۶). تأویلات أهل السنة، تحقیق مجدی باصلوم، بیروت، دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
    32. مراغی، احمد مصطفى (بی‌تا). تفسیر المراغى، بیروت، دارالفکر.
    33. مغنیه، محمدجواد (۱۴۲۴). التفسیر الکاشف، چ۱، قم، دارالکتاب الإسلامی.
    34. مقاتل‌بن سلیمان (۱۴۲۳). تفسیر مقاتل‌بن سلیمان، تحقیق عبدالله محمود شحاته، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
دوره 3، شماره 9 - شماره پیاپی 9
دوره سوم، شماره نهم، پاییز ۱۴۰۳
پاییز 1403
صفحه 97-120

  • تاریخ دریافت 15 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 05 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 15 مهر 1403
  • تاریخ اولین انتشار 30 آذر 1403
  • تاریخ انتشار 30 آذر 1403