مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

مطالعات تفسیری آلاءالرحمن

بررسی تطبیقی شأن نزول آیه شراء در تفاسیر شیعه و سنی

نوع مقاله : مقاله تخصصی

نویسندگان
هدی بستانی 1
سید حسین شفیعی دارابی 2
فاطمه صابری 3
1 دانش‌پژوه سطح۴، تفسیر و علوم قرآن، جامعةالزهراء
2 استادیار گروه تفسیر و علوم قرآن، جامعةالمصطفی
3 دانشجوی دکتری گروه فقه و علوم قرآن، مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی
چکیده
شأن نزول آیات، نقشی کلیدی در فهم عمیق و دقیق آیات قرآن کریم ایفا می‌کند. از این‌رو، بررسی دقیق آن از وظایف اصلی مفسران در تبیین و تفسیر صحیح آیات به شمار می‌رود. آیه 207 سوره مبارکه بقره، معروف به «آیه شراء»، یکی از آیاتی است که متکلمان و مفسران شیعه برای اثبات فضیلت و مقام امامت امام علیA به آن استناد می‌کنند. بدون شک، آگاهی از مفاد و جزئیات شان نزول این آیه، می‌تواند در درستی یا نادرستی این استناد، نقشی راهگشا داشته باشد. لذا، این مقاله با رویکردی توصیفی - تحلیلی، به دنبال پاسخ‌گویی به این پرسش است که: دیدگاه مفسران فریقین (شیعه و سنی) در مورد شان نزول آیه شراء چیست؟ بر اساس یافته‌های این پژوهش، اکثریت قریب به اتفاق مفسران شیعه، نزول آیه فداکاری را به فداکاری و جانفشانی امام علیA در «لیلةالمبیت» نسبت می‌دهند. در مقابل، اکثر مفسران اهل‌سنت از طرح این شأن نزول خودداری می‌کنند و یا نام امام علیA را در کنار دیگر صحابه ذکر می‌کنند. تنها حاکم حسکانی، محدث حنفی قرن پنجم، با نظر مفسران شیعه موافق است و نزول این آیه را مختص به امام علیA می‌داند. به نظر می‌رسد فضای سیاسی حاکم بر جامعه اسلامی، به‌ویژه در قرون اولیه، که آکنده از کینه‌ها و خصومت‌ها نسبت به امیرالمؤمنینA بود، عامل اصلی انکار شأن نزول مورد نظر توسط اکثر مفسران اهل‌سنت باشد.
کلیدواژه‌ها
آیه شراء
تفسیر تطبیقی
شأن نزول
لیلة المبیت
مفسران فریقین

موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Circumstances of Revelation of the Shara’ Verse in the Holy Quran in Shiite and Sunnite Interpretations

نویسندگان English

Hoda Bastani 1
Seyyed Hossein Shafi‘i Darabi 2
fatemeh saberi 3
1 Level 4 scholar, Qur'an interpretation and sciences, Al-Zahra University
2 Assistant Professor of the Department of Qur'an Interpretation and Sciences, Al-Mustafa University
3 Doctoral student of Fiqh and Qur'an Sciences Department, Bint Al-Hadi Higher Education Complex
چکیده English

The circumstances of revelation in verses of the Holy Quran play a key role in the deep and accurate understanding of the verses. Therefore, its detailed examination is one of the main tasks of exegetists in explaining and interpreting the verses correctly. Verse 207 of Surah Al-Baqarah, known as the “Shara’ Verse” or the Verse of Sacrifice, is one of the verses that Shiite theologians and exegetists cite to prove the virtue and status of Imam Ali (AS)’s Imamate. Undoubtedly, knowing the contents and details of the revelation of this verse can play a role in the correctness or incorrectness of this reference. Therefore, this article, with a descriptive-analytical approach, seeks to answer the question: What is the opinion of the exegetists of the Fariqain (Shia and Sunni) regarding the revelation of the verse of the Quran? Based on the findings of this research, the vast majority of Shiite exegetists attribute the revelation of the Verse of Sacrifice to Imam Ali (AS)’s sacrifice in “Laylat al-Mabit”. On the other hand, most of the Sunni exegetists refrain from mentioning the circumstances of the revelation of this verse or mentioning the name of Imam Ali (AS) along with other Companions. Only Hakim Haskani, the Hanafi Muhaddith of the fifth century, agrees with the opinion of the Shiite exegetists and considers the revelation of this verse to be specific to Imam Ali (AS). It seems that the political atmosphere ruling the Islamic society, especially in the early centuries, which was full of grudges and hostility towards Amir al-Mu’minin Ali (AS), is the main reason for the denial of the circumstances of revelation of this verse by most Sunni exegetists.

کلیدواژه‌ها English

The Verse of Sacrifice
Comparative Interpretation
The Circumstances of the Revelation
Laylat al-Mabit
The Exegetists of Fariqain

  1. کتاب‌نامه

    قرآن کریم (1373). ترجمه ناصر مکارم شیرازی، قم، دارالقرآن.

    1. ابن ابی‌زمنین (۱۴۲۳). تفسیر أبی زَمَنِین، قاهرة، الفاروق الحدیثة.
    2. ابن‌‌اثیر، عزالدین (۱۴۱۵). اسد الغابة، بیروت، دارالکتب العلمیّه.
    3. ابن‌جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن‌بن على (۱۴۲۲). زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت، دارالکتاب العربی.
    4. ابن‌حنبل، أبوعبدالله أحمدبن محمد (بی‌تا). مسند الإمام أحمدبن حنبل، قاهره، دارالحدیث.
    5. ابن‌سلیمان، مقاتل (۱۴۲۴). تفسیر مقاتل‌بن سلیمان، بیروت، دار إحیاءالتراث العربی.
    6. ابن‌شجری، هبة‌الله‌بن علی (۲۰۰۹). ‌ما اتفق لفظه و اختلف معناه، بیروت، دارالکتب العلمیة.
    7. ابن‌عاشور، محمدطاهربن‌ محمد (۱۹۸۴). التحریر والتنویر، تونس، الدار التونسیة للنشر.
    8. ابن‌عباد، صاحب (۱۴۱۴). المحیط فی‌اللغة، بیروت، عالم الکتب.
    9. ابن‌عجیبه، ابوالعباس احمدبن محمد (۲۰۱۰). البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید، بیروت، دارالکتب العلمیة.
    10. ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن عمر (۱۴۱۲). تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیة.
    11. ابن‌معروف، محمدبن عبد الخالق (بی‌تا). ‌فرهنگ کنز اللغات، تهران، مکتبة المرتضویة.
    12. ابن‌منظور، محمدبن مکرم (بی‌تا). لسان العرب، بیروت، دارالفکر للطباعة و النشر.
    13. ابوالفتوح رازی، حسین‌بن علی (۱۳۷۶). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد، بنیاد پژوهش‌‌های اسلامی.
    14. ابوحاتم سجستانی، سهل‌بن محمد (۱۴۳۰). الأضداد، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة.
    15. اندلسی، ابوحیّان (۱۴۲۰). البحر‌المحیط‌ فی التفسیر، بیروت، دار‌الفکر.
    16. آلوسی، شهاب‌الدین (۱۴۱۵). روح المعانی، بیروت، دارالکتب العلمیة.
    17. بحرانی، سیدهاشم (بی‌تا). البرهان فی تفسیر القرآن، بی‌جا، مؤسسة البعثة.
    18. بغوی، ابومحمد (۱۴۲۰). معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، (تفسیر البغوی)، بیروت، دارإحیاءالتراث العربی.
    19. بلاغی، محمدجوادبن حسن (۱۴۲۰). آلاءالرحمن فى تفسیر القرآن‌، قم، بنیاد بعثت‌.
    20. بیضاوی، عبدالله‌بن عمر شیرازى (۱۴۱۸).انوار التنزیل واسرار التاویل، بیروت، دارإحیاءالتراث العربی.
    21. ثعالبی، ابوزید (۱۴۱۸). الجواهر الحسان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاءالتراث العربی.
    22. ثعلبی، احمدبن محمدبن ابراهیم (۱۴۲۲). الکشف والبیان عن تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاءالتراث العربی.
    23. ثمالى، ابوحمزه ثابت‌بن دینار (۱۴۲۰). تفسیر القرآن الکریم، بیروت، دارالمفید.
    24. ثوری الکوفی، أبوعبدالله سفیان‌بن سعید‌بن مسروق (۱۴۰۳). تفسیر الثوری، بیروت، دارالکتب العلمیة.
    25. حاکم، ابوعبدالله محمدبن عبدالله نیشابوری (۱۴۳۵). المستدرک علی الصحیحین، بیروت، دارالتاصیل.
    26. حجازی، محمد محمود (۱۴۱۳). التفسیر الواضح، بیروت‌، دار‌الجیل‌الجدید‌.
    27. حسکانى، عبیدالله‌بن احمد (۱۴۱۱). شواهد التنزل لقواعد التفضیل، تهران، وزارت ارشاد اسلامى.
    28. خازن، علی‌بن محمد (۱۴۱۵). تفسیر الخازن لباب التاویل فی معانی التنزیل، بیروت، دارالکتب العلمیة.
    29. خطیب، عبدالکریم یونس (بی‌تا). التفسیر القرآنی للقرآن، قاهره، دارالفکر العربی.
    30. خوارزمی، الموفق‌بن احمد (۱۴۱۱). المناقب، بیروت، مؤسسة النشر الإسلامی.
    31. دروزه، ‌محمد‌عزت (۱۳۸۳). التفسیر‌الحدیث، القاهره، دارإحیاء‌الکتب‌العربیة‌.
    32. دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۷). لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران.
    33. راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد (۱۴۱۲). مفردات ألفاظ القرآن، قاهره، دارالشامیة.
    34. زبیدی، المرتضی محمدبن محمد (۱۴۱۴). تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر.
    35. زحیلی، وهبة (۱۴۱۸). التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، دمشق، دارالفکر المعاصر.
    36. زمخشری، محمود (۱۴۰۷). الکشاف عن الحقائق غوامض التنزیل وعیون الاقاویل فی وجوه التاویل، بیروت، دارالکتاب العربی.
    37. سعدی، ناصر عبدالرحمن (بی‌تا). تیسیر الکریم الرحمن فی تفسیر کلام المنان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
    38. سمرقندی، ابولیث نصربن محمد (بی‌تا). تفسیر السمرقندی، بیروت، دارالفکر.
    39. سید‌بن‌ طاووس، علی‌بن موسی (بی‌تا). سعدالسعود للنفوس، قم، دارالذخائر.
    40. سیدقطب‌، شاذلی (۱۴۱۲). فى ظلال القرآن، چ۱۷، قاهره، دارالشروق.
    41. سیوطی، جلال‌الدین (بی‌تا). الدرالمنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت، دارالفکر.
    42. صنعانی، عبدالرزاق (۱۴۱۰). تفسیرالقرآن، ریاض، مکتبة الرشد للنشر والتوزیع.
    43. طباطبایی، سیدمحمد حسین (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم.
    44. طبرسی، فضل‌بن حسن (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو.
    45. طبری، محمدبن جریر (بی‌تا). جامع البیان عن تأویل آیة القرآن، مکه مکرمه، دارالتریة و التراث.
    46. طراد، مجید (۲۰۰۹). المعجم المفصل فی المترادفات فی اللغة العربیة، بیروت، دارالکتب العلمیة.
    47. طریحی، فخرالدین‌بن محمد (۱۳۷۵). مجمع البحرین، بیروت، مکتبة المرتضویة.
    48. طنطاوی، سیدمحمد (۱۴۱۳). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، قاهره، جامعة الأزهر، مجمع البحوث الإسلامیة.
    49. طوسی، محمدبن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
    50. عسکری، سیدمرتضی (بی‌تا). معالم المدرستین، قم، دانشکده اصول‌الدین، مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر.
    51. عیاشی، محمدبن مسعود (۱۳۸۰). تفسیر العیاشی، تهران، چاپخانه علمیه.
    52. فخرالدین رازى، ابوعبدالله محمدبن عمر (۱۴۲۰). مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاءالتراث العربى.
    53. فیض کاشانى، ملامحسن (۱۳۷۶). التفسیر الأصفى، بی‌جا، مرکز النشر التابع لمکتب الإعلام الإسلام.
    54. فیض کاشانى، ملامحسن (۱۴۱۵). تفسیر الصافى، تهران، صدر.
    55. قاسمی، محمد جمال‌الدین (۱۴۱۸). محاسن التاویل، بیروت، دارالکتب العلمیه.
    56. قرطبی، شمس‌الدین (بی‌تا). تفسیر القرطبی، بیروت، دار إحیاءالتراث العربی.
    57. قشیری، عبدالکریم (بی‌تا). لطائف الاشارات، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
    58. قمی، علی‌بن ابراهیم (۱۳۷۶). تفسیر قمی، قم، دارالکتاب.
    59. ماتریدی، ابومنصور محمد‌بن محمد بن محمود (۱۴۲۶). التفسیر الماتریدی (تاویلات اهل السنة)، بیروت، دارالکتب العلمیه.
    60. مدرسی، محمدتقی (۱۴۲۹). من هدی القرآن، چ۲، بیروت، دارالقاری.
    61. مراغی، احمدمصطفی (بی‌تا). تفسیر المراغی، بیروت، دار إحیاءالتراث العربی.
    62. مظهری، محمد ثناءالله (۱۴۱۲).التفسیر المظهری، اسلام آباد، مکتبة الرشدیة.
    63. مفید، محمدبن محمد (۱۴۲۴). تفسیر القرآن المجید المستخرج من تراث الشیخ المفید، محقق محمدعلی ایازی، قم، بوستان کتاب.
    64. نخجوانی، نعمةالله‌بن محمود (۱۴۱۹). الفواتح الالهیة والمفاتح الغیبیة، قاهره، داررکابی للنشر.
    65. نووی الجاوی (بی‌تا). مراح لبید لکشف معنی القرآن المجید، محقق محمّد أمین الضنّاوی، بیروت، دارالکتب العلمیة.
    66. یاحقی، محمدجعفر (۱۳۷۲). فرهنگنامه قرآنی، مشهد، آستان قدس رضوی. بنیاد پژوهش‌های اسلامى.
مطالعات تفسیری آلاءالرحمن
دوره 2، شماره 5 - شماره پیاپی 5
دوره دوم، شماره پنجم، پاییز ۱۴۰۲
پاییز 1402
صفحه 7-30

  • تاریخ دریافت 30 اردیبهشت 1402
  • تاریخ بازنگری 15 تیر 1402
  • تاریخ پذیرش 25 مرداد 1402
  • تاریخ اولین انتشار 15 آذر 1402
  • تاریخ انتشار 15 آذر 1402